(ĐTTCO) - Chúng ta đang sống trong một thời đại mà đi đâu cũng có dấu vết số, làm gì cũng có dữ liệu, mua bán, thanh toán bằng vài cái click chuột, một chạm quét mã, vài thao tác vuốt màn hình.
Thế nhưng, bên cạnh những niềm vui, thuận tiện thì cũng có vô vàn những cái bất tiện, những nỗi buồn trong thời số hóa.
Người trẻ rất mê…
Mỗi buổi sáng ra khỏi nhà, thay vì phải “thủ sẵn” ít tiền mặt để mua đồ ăn sáng, cà phê trước khi vào văn phòng, chị Lan Hương (TPHCM) chỉ cần cầm chiếc điện thoại trên tay là đủ.
Ghé tiệm xôi, trong khi chờ người bán lấy xôi, chị giơ điện thoại quét mã, giao dịch hoàn tất, xôi được treo trên xe và chị lại tiếp tục hành trình của mình đến quán cà phê quen thuộc.
Hình ảnh như của chị Lan Hương đang dần trở nên quen thuộc trong nhịp sống thường ngày, nhất là ở các thành phố lớn như TPHCM hay Hà Nội.
Chuyển đổi số đã đi vào cuộc sống của mỗi người dân thật tự nhiên, gần như không cần tuyên bố. Nó bắt đầu từ những việc nhỏ như trả tiền gửi xe, mua hàng bằng cách quét mã QR, đặt ly cà phê, bữa cơm trưa trên các ứng dụng… được chuyển khoản thanh toán ngay lập tức.
Lớn hơn chút như thanh toán hóa đơn điện, nước, điện thoại cũng chỉ bằng vài cái vuốt màn hình trên điện thoại thông minh. Những điều tưởng như mất hàng giờ, thậm chí hàng buổi mới giải quyết xong, thì nay đôi khi chỉ trong vài phút, thậm chí vài giây. Người ta gọi vui đó là xã hội “một chạm”.
Và khi người dân, người tiêu dùng chuyển đổi số, thì đương nhiên doanh nghiệp, hộ kinh doanh cũng không thể nào đứng ngoài. Hộ kinh doanh, doanh nghiệp nhỏ chỉ cần một không gian nhỏ, thậm chí trong ngõ hẻm chứ không cần mặt bằng lớn cũng có thể bán hàng toàn quốc, bán ra nước ngoài thông qua các nền tảng thương mại điện tử và nền tảng mạng xã hội.
Các nhà đầu tư cá nhân có thể theo dõi biến động thị trường, đặt lệnh giao dịch, quản lý danh mục chỉ bằng một chiếc điện thoại.
Chuyển đổi số đang mang lại cho mọi người cảm giác “nhanh, gọn, được việc”. Với phần đông người trẻ, niềm vui của chuyển đổi số không chỉ nằm ở sự tiện lợi mà còn ở trong cảm giác chủ động.
Chủ động quản lý dòng tiền, chủ động theo dõi chi tiêu qua các app quản lý chi tiêu thiết lập ngay trên điện thoại. Chưa hết, người trẻ có thể chủ động tiếp cận, sàng lọc thông tin mà mình mong muốn.
Trong một xã hội đô thị vốn thiếu thời gian, khả năng chủ động “làm nhiều việc cùng lúc” nhờ công nghệ, số hóa đang trở thành lợi thế rõ rệt cho những người trẻ tuổi.
Người lớn tuổi cũng rất thích
Xa hơn, chuyển đổi số trong các dịch vụ hành chính công đang góp phần làm cho mọi việc được vận hành trơn tru hơn. Người dân, doanh nghiệp làm thủ tục giấy tờ cảm thấy “dễ thở” hơn khi không phải đi lại nhiều, không cần xếp hàng, ít va chạm trực tiếp và không tốn phí “bôi trơn” để hồ sơ được giải quyết trước, giải quyết nhanh.
Trong bối cảnh hiện nay, sự linh hoạt mà công nghệ mang lại trở thành điểm tựa quan trọng cho cá nhân lẫn doanh nghiệp trong công việc và cả cuộc sống thường nhật.
Với không ít người lớn tuổi, chuyển đổi số cũng đang làm thay đổi cuộc sống của họ từng ngày. Việc dùng tài khoản ngân hàng nhận lương hưu, nhận tiền khi cần hay chuyển khoản khi mua sắm khiến người ta thấy mình như trẻ lại, vì không còn phiền đến con/cháu đưa đón đi nhận lương, đi ngân hàng chuyển khoản.
Có một chiếc điện thoại trong tay cũng khiến người lớn tuổi thấy bớt cô đơn, bởi nó giống như một người bạn am tường nhiều chuyện trong cuộc sống, khi có thể cập nhật đầy đủ thông tin đời sống, kinh tế, xã hội. Có thể liên lạc với con cái mỗi ngày, có thể tương tác với bạn mới trên nhiều nền tảng.
Hình ảnh một cụ già 70, 80 tuổi cầm trên tay chiếc điện thoại, iPad đọc tin tức, liên lạc qua zalo, facebook với con cháu mỗi ngày có lẽ không còn hiếm, và không còn khiến người nhìn cảm thấy ngạc nhiên như vài năm trước đây nữa.
Xã hội số đã kéo gần mọi khoảng cách, mang đến nhiều sự tiện lợi. Bởi chỉ cần một cú chạm, một vài cái vuốt màn hình là có thể chuyển tiền, thanh toán, đầu tư, mua sắm… Thậm chí trong xã hội số này người ta còn có thể biết rõ ai mới mua xe, ai mới khởi nghiệp, ai mới mua nhà… mà không cần hỏi thăm, vì mọi thứ được “số hóa” trên các nền tảng mạng xã hội.
Chuyển đổi số không phân biệt giàu nghèo, mà phân biệt độ thích nghi. Nếu người lớn tuổi thích nghi nhanh thì cảm thấy mình không bị bỏ lại phía sau. Nếu người trẻ thích nghi nhanh thì không chỉ tiện mà nhiều cơ hội cho công việc, cuộc sống cũng mở ra từ đây.
Thế nhưng, song hành với sự tiện lợi, nhanh gọn với niềm vui mà chuyển đổi số mang đến, thì cũng có không ít những nỗi buồn mà đôi khi người ta không dám nói ra, chỉ âm thầm “gặm nhấm niềm đau” mà chuyển đổi số, công nghệ mang tới.
Nỗi buồn “chạm nhầm”
Trong một cuộc trò chuyện có người từng nói rằng, nếu có một nhóm người thích nghi nhanh nhất với chuyển đổi số, thì đó không phải là doanh nghiệp, cũng không phải là người tiêu dùng trẻ, mà đó chính là những kẻ lừa đảo. Câu nói tưởng như đùa nhưng lại “thật hơn chữ thật” trong cuộc sống hiện nay.
Những kẻ lừa đảo học công nghệ rất nhanh, nắm tâm lý con người rất chắc, và nói chuyện ngọt hơn cả chatbot chính hãng. Và rồi chỉ cần một cuộc gọi giả danh, một đường link giống thật, một kịch bản đánh vào “lòng tham” hay “lá bài tình cảm”… kẻ bị lừa với “cú chạm nhầm” thì tài khoản có thể từ đó không cánh mà bay.
Mà điều đáng tiếc là trong xã hội số, đôi khi người ta không tin người quen mà lại tin người lạ với những chiêu thức tiếp cận vô cùng tinh vi.
Thời gian gần đây không thiếu những câu chuyện bị lừa chuyển tiền chỉ vì một cuộc gọi giả danh, một tin nhắn thông báo trúng thưởng hay một đường link giống thật đến mức không kịp nghi ngờ.
Nạn nhân không chỉ là người lớn tuổi ít tiếp xúc công nghệ, mà ngày càng nhiều người trẻ, dân văn phòng, thậm chí cả người làm trong lĩnh vực tài chính cũng rơi vào bẫy lừa đảo thời số hóa. Điểm chung của những cú lừa thời chuyển đổi số này chính là tốc độ. Kẻ gian không cho nạn nhân thời gian suy nghĩ.
Chúng tạo áp lực, đánh vào nỗi sợ bị mất tiền, bị khóa tài khoản, bị liên đới pháp lý, hoặc đánh vào lòng tham với những lời hứa “lợi nhuận khủng”. Trong trạng thái thiếu tỉnh táo, những cú chạm được nạn nhân thực hiện nhanh hơn đến bất ngờ.
Thậm chí không ít người khi chưa rơi vào những tình cảnh lừa đảo còn có thể mạnh dạn lên tiếng “tham thì thâm”, hay cảnh báo nhiều rồi không nghe ráng chịu. Nhưng đến khi bản thân bị “thao túng” bởi những tay lừa đảo chuyên nghiệp thì “sáng mắt cũng đã muộn”.
Số hóa cũng khiến nhiều người rơi vào cảm giác bất an khi lo sợ lộ dữ liệu cá nhân. Việc để lại thông tin cá nhân trên các nền tảng trực tuyến đã trở thành thói quen, nhưng không phải ai cũng ý thức được giá trị và rủi ro của dữ liệu từ hành vi này. Khi dữ liệu bị lộ, hậu quả không chỉ là mất tiền, mà còn mất quyền riêng tư, mất đi sự an tâm trong đời sống hàng ngày.
Và thực tế đã có không ít vụ rò rỉ dữ liệu lớn, tại nhiều doanh nghiệp có tên tuổi và người tiêu dùng, khách hàng đương nhiên là những người lo sợ nhất. Doanh nghiệp thì chỉ có thể trấn an rằng sự cố được kiểm soát, thông tin rò rỉ không phải thông tin quan trọng nhưng ai kiểm chứng, ai bảo vệ khách hàng trong thời gian sau này thì dường như bị bỏ ngỏ.
Một nỗi buồn nữa của thời số hóa tưởng nhỏ nhưng lại không nhỏ, đó là nếu không theo kịp rất dễ bị kéo dài khoảng cách giữa các cá nhân trong xã hội.
Trong một cửa hàng mua sắm, có người coi chuyển tiền online là hiển nhiên, nhưng cũng có người vẫn run tay mỗi lần nhập mã OTP, hoặc có người đọc hiểu các điều khoản sử dụng mà không cần bất kỳ ai hướng dẫn, nhưng cũng có rất nhiều người khác chỉ biết bấm đồng ý để tiếp tục dịch vụ vì số hóa rồi không có thêm người hướng dẫn bên cạnh.
Khoảng cách ấy không chỉ dừng lại ở công nghệ, mà xa dần sẽ là vấn đề của xã hội. Khi dịch vụ số hóa, mọi người chuyển động nhanh, vậy một bộ phận không ít người trong đó đa phần là những người lớn tuổi, không đủ kỹ năng số dễ rơi vào thế bị động, phụ thuộc người khác.
Đây cũng là đối tượng mục tiêu của các hình thức lừa đảo công nghệ ngày càng tinh vi. Bởi vậy, chuyển đổi số nếu không đi kèm chuyển đổi nhận thức, có những chương trình đào tạo thực chất cho những người còn chậm thích nghi, thì vô hình chung có thể tạo ra những nhóm dễ tổn thương ngay trong lòng đô thị hiện đại.
Khi nghe chuyện một người mẹ bị con “gắt gỏng” vì không biết tìm địa điểm trên Googlemap khi đang di chuyển, hay không biết chuyển khoản khi mua sắm, tưởng không thật nhưng đôi khi lại thật không tưởng.
Số hóa đôi khi khiến khoảng cách hình thành ngay từ trong gia đình nhỏ, rồi từ từ lan rộng ra xã hội lớn, nếu không có phương án thay đổi nhận thức. Ở những thành phố lớn như TPHCM, bắt đầu hình thành những lớp xóa mù công nghệ cho người lớn tuổi, nhưng những hạt niềm vui ấy dường như chưa được nhân giống rộng rãi.
Vui - buồn chính là hai mặt thực chất nhất của tiến trình số hóa. Vẫn biết số hóa là đường đi không thể đảo ngược, là đích đến của xã hội, nhưng nó cũng chính là con dao 2 lưỡi: một mặt giúp xã hội vận hành hiệu quả hơn, mặt khác lại đặt ra yêu cầu về sự tỉnh táo, về việc nâng cao kiến thức, kỹ năng của mỗi người dân bất kể độ tuổi, bất kể trình độ để tránh những cái bẫy mà số hóa mang lại.
Xuân đến trong thời số hóa, có lẽ cùng với lời chúc an khang, thịnh vượng, tấn tài tấn lộc, thì nên chăng phải chúc nhau bấm đúng chỗ, chạm đúng lúc, tỉnh táo trong mọi cuộc giao dịch, làm việc, mua - bán.
THÁI HÀ
