Mô hình Trung tâm Tài chính quốc tế Việt Nam tại TPHCM (VIFC-HCMC) đang được nhìn nhận như một “bước nhảy thể chế” đầy tham vọng trong tiến trình cải cách của Việt Nam. Ở đó, tài chính trở thành công cụ để tái định vị vai trò đô thị, thử nghiệm mô hình quản trị mới và nâng cấp năng lực cạnh tranh quốc gia. Phóng viên Báo SGGP đã có cuộc trao đổi với ông Trương Minh Huy Vũ, Chủ tịch Cơ quan điều hành VIFC-HCMC về những vấn đề trên.

“Phòng thí nghiệm thể chế” cho các cải cách

- PHÓNG VIÊN: VIFC-HCMC được nhắc đến như một “bước nhảy thể chế”. Theo ông, thành phố đang tìm kiếm điều gì lớn hơn phía sau câu chuyện tài chính?

- Ông TRƯƠNG MINH HUY VŨ: Điều thành phố đang tìm kiếm chính là mô hình phát triển mới, nơi tài chính không chỉ là ngành dịch vụ mà trở thành hạ tầng mềm cho tăng trưởng dài hạn. VIFC-HCMC là cách TPHCM tái định vị vai trò trong nền kinh tế quốc gia và chuỗi giá trị toàn cầu. Thành phố không chỉ là nơi thu hút vốn mà còn là nơi định hình dòng vốn, thử nghiệm các chuẩn mực mới về tài chính số, tài chính xanh, tài chính bao trùm, từ đó chuẩn hóa và lan tỏa ra cả nền kinh tế.

Thứ hai, là kế hoạch cải cách thể chế theo hướng cạnh tranh toàn cầu. VIFC-HCMC tạo ra không gian chính sách có kỷ luật, minh bạch và dựa trên thông lệ quốc tế. Trong đó, vai trò của Nhà nước chuyển từ cấp phép, quản lý sang kiến tạo, đồng hành, giám sát rủi ro. Nếu thành công, những cải cách này sẽ không dừng lại trong phạm vi VIFC-HCMC mà trở thành “phòng thí nghiệm thể chế” cho các cải cách sâu rộng hơn.

Thứ ba, thành phố đang tìm kiếm động lực tăng trưởng chất lượng cao, thay thế dần mô hình thâm dụng đất đai, lao động giá rẻ và gia công. Một trung tâm tài chính quốc tế hiệu quả sẽ kéo theo hệ sinh thái dịch vụ cao cấp, công nghệ, dữ liệu, nhân lực toàn cầu, từ đó cải thiện năng suất, kích hoạt đổi mới sáng tạo và gia tăng khả năng chống chịu của nền kinh tế đô thị. Cuối cùng, TPHCM muốn khẳng định vị thế không chỉ là “đầu tàu kinh tế” mà là đô thị có năng lực thiết kế tương lai, dám chấp nhận thử nghiệm có kiểm soát, chịu trách nhiệm và cạnh tranh sòng phẳng với các trung tâm tài chính trong khu vực.

- Nếu coi VIFC-HCMC là một “thiết chế quốc gia đặt tại TPHCM” thì đâu là ranh giới giữa sự chủ động của thành phố và vai trò bảo chứng thể chế của Trung ương?

- Ranh giới giữa sự chủ động của thành phố và vai trò bảo chứng thể chế của Trung ương không nên hiểu như một đường phân quyền cứng mà là một cấu trúc đồng kiến tạo, phân vai theo chức năng và mức độ rủi ro. Ở tầng nền tảng, Trung ương giữ vai trò bảo chứng thể chế. Điều này thể hiện ở việc xác lập khung pháp lý tối cao, các nguyên tắc cốt lõi về an ninh tài chính, tiền tệ, ổn định vĩ mô, quản lý dòng vốn, phòng chống rửa tiền và cam kết quốc tế.

Là chủ thể chủ động tổ chức, vận hành và thử nghiệm, thành phố được trao quyền thiết kế mô hình, lựa chọn sản phẩm tài chính ưu tiên, cách thức thu hút đối tác, cấu trúc bộ máy điều hành cũng như cơ chế sandbox trong phạm vi cho phép. Đây là không gian để thành phố phát huy lợi thế về năng lực quản trị đô thị, tốc độ ra quyết định và khả năng kết nối hệ sinh thái doanh nghiệp, công nghệ, nhân lực toàn cầu. TPHCM chịu trách nhiệm về hiệu quả, tính linh hoạt và khả năng cạnh tranh của VIFC-HCMC. Ranh giới thực chất nằm ở mức độ rủi ro hệ thống. Những vấn đề có khả năng lan tỏa toàn quốc hoặc tác động đến ổn định vĩ mô thì Trung ương giữ quyền quyết định cuối cùng.

Tính chắc chắn pháp lý là chuẩn mực cốt lõi

- Cơ quan điều hành VIFC-HCMC sẽ vận hành theo tinh thần rất khác với bộ máy hành chính thông thường. Với kinh nghiệm nghiên cứu chính sách và quản lý công, theo ông làm thế nào để một thiết chế công có thể ra quyết định với tốc độ và tư duy của thị trường trong khi vẫn giữ được kỷ luật công quyền?

- Cơ quan điều hành VIFC-HCMC vận hành theo logic hành chính truyền thống thì khó có thể theo kịp nhịp độ của thị trường tài chính toàn cầu. Ngược lại, nếu “thị trường hóa” hoàn toàn một thiết chế công thì rủi ro kỷ luật công quyền và trách nhiệm giải trình sẽ rất lớn. Mấu chốt không nằm ở việc chọn hành chính hay thị trường mà ở thiết kế thể chế lai, nơi tốc độ và kỷ luật được tích hợp ngay từ cấu trúc vận hành.

Tài chính chỉ là phương tiện để TPHCM hướng tới mục tiêu lớn hơn: phát triển tư duy, năng lực thể chế và vị thế quốc gia trong kỷ nguyên kinh tế số và hội nhập sâu.

Trước hết, VIFC-HCMC được quản trị theo nguyên tắc mục tiêu chứ không theo quy trình. Cơ quan điều hành được giao mục tiêu rõ ràng: thu hút bao nhiêu định chế tài chính, triển khai bao nhiêu sản phẩm mới, kiểm soát rủi ro ở ngưỡng nào.

Thứ hai, tách rõ vai trò chính sách và vận hành. Cơ quan điều hành không nên vừa là “nhà làm luật” vừa là “người cấp phép từng việc nhỏ”. Căn cứ vào chính sách khung và chuẩn mực an toàn được cấp có thẩm quyền ban hành, cơ quan điều hành tập trung vào công tác triển khai, kết nối, xúc tiến, thử nghiệm và giám sát thực thi. Khi không phải “xin ý kiến lại từ đầu”, tốc độ ra quyết định vận hành sẽ tiệm cận với logic thị trường.

Thứ ba, cần thiết kế cơ chế ra quyết định tập thể tinh gọn nhưng chịu trách nhiệm cá nhân rõ ràng. Những quyết định chiến lược lớn được thông qua bởi hội đồng chuyên trách với thành phần đa dạng (quản lý công, tài chính, công nghệ, pháp lý) nhưng mỗi quyết định phải gắn với một người chịu trách nhiệm cuối cùng. Điều này vừa tránh sự tù mù trách nhiệm - căn bệnh phổ biến của khu vực công, vừa tạo áp lực hành động như trong doanh nghiệp.

Thứ tư, kỷ luật công quyền không đến từ việc “giữ chặt quy trình” mà từ minh bạch hóa dữ liệu và giám sát theo thời gian thực. VIFC-HCMC nên vận hành trên nền tảng số, nơi mọi quyết định, dòng vốn, rủi ro và ngoại lệ đều được ghi nhận, truy vết và báo cáo định kỳ cho cơ quan giám sát. Khi giám sát chuyển từ hậu kiểm thủ công sang số hóa, cơ quan điều hành có thể linh hoạt hơn mà không phá vỡ kỷ cương.

Cuối cùng, yếu tố con người là quyết định. Một thiết chế công muốn suy nghĩ và hành động như thị trường phải thu hút được nhân sự có “DNA thị trường” nhưng được đặt trong khung đạo đức và trách nhiệm công vụ rất rõ ràng.

- VIFC-HCMC được kỳ vọng là nơi hội tụ của chuẩn mực quốc tế. Nhưng chuẩn mực nào là cốt lõi nhất trong giai đoạn đầu: minh bạch pháp lý, tốc độ ra quyết định hay năng lực giải quyết tranh chấp, thưa ông?

- Nếu buộc phải chọn một chuẩn mực cốt lõi nhất trong giai đoạn đầu, theo tôi, đó là sự minh bạch và khả đoán của khung pháp lý, gắn với năng lực giải quyết tranh chấp đáng tin cậy. Tốc độ rất quan trọng nhưng nó chỉ có giá trị khi được đặt trên một nền tảng pháp lý mà thị trường tin tưởng. Một VIFC-HCMC có thể ra quyết định rất nhanh, nhưng nếu nhà đầu tư quan ngại hợp đồng của họ được bảo vệ ra sao, tranh chấp được phân xử bởi ai, theo chuẩn mực nào thì dòng vốn lớn vẫn sẽ đứng ngoài quan sát. Vì vậy, giai đoạn đầu, chuẩn mực cốt lõi nhất là tính chắc chắn pháp lý (legal certainty). Điều này bao gồm: quy định rõ ràng, ổn định, có hiệu lực thực thi cao; cách diễn giải luật nhất quán và đặc biệt là cam kết các quyền và nghĩa vụ đã được xác lập sẽ không bị thay đổi tùy tiện bởi quyết định hành chính.

Gắn liền với đó là năng lực giải quyết tranh chấp theo chuẩn mực quốc tế. Một VIFC-HCMC muốn được công nhận thực chất phải cho nhà đầu tư thấy rằng nếu có xung đột, họ có thể tiếp cận cơ chế trọng tài hoặc tòa án chuyên biệt, độc lập, chuyên sâu về tài chính, thương mại quốc tế, với phán quyết có tính chung thẩm và khả năng thi hành cao. Khi luật minh bạch, thẩm quyền được phân định rõ, trách nhiệm cá nhân được xác lập thì quyết định nhanh là hệ quả tất yếu.

LÊ KHẮC THI thực hiện