Trong đời sống tinh thần của các ngôi làng “Đất võ Bình Định” vẫn lưu truyền giai thoại về Chàng Lía, vị thủ lĩnh nghĩa hiệp luôn đứng về nông dân nghèo ở thời chúa Nguyễn. Nghĩa quân của Chàng Lía gắn với thành lũy Truông Mây, hiện đã được tìm thấy ở vùng đất Hoài Ân, tỉnh Gia Lai.
Khách hành hương ghé vùng đồi núi Truông Mây - Chàng Lía thường nghe 2 câu ca: “Chiều chiều én liệng Truông Mây/ Cảm thương Chú Lía bị vây trong thành!”.
Câu chuyện về Chàng Lía để lại nhiều cảm xúc với người dân, du khách. Trải qua trăm năm, tuy chưa được ghi vào chính sử nhưng sức sống mãnh liệt của câu chuyện đã đi vào đời sống văn hóa dân gian qua thơ ca, vè, diễn ca, truyện, bài chòi...
Theo ghi chép của Bảo tàng Tổng hợp Bình Định (Gia Lai), khởi nghĩa Chàng Lía diễn ra nửa sau thế kỷ XVIII, khi xã hội Đàng Trong khủng hoảng. Địa chủ, quan quân, chúa Nguyễn ra sức vơ vét, sức ép đè nặng lên người nông dân. Lía xuất thân trong gia đình nông dân nghèo, cha mất sớm, mẹ đưa về quê ngoại ở Phú Lạc (huyện Tuy Viễn, phủ Quy Nhơn) nuôi dưỡng. Thuở nhỏ chăn trâu cho phú hộ, Lía thường bị bắt nạt, đánh đập cực khổ.
Có lần thấy lính triều đình ức hiếp dân làng, Lía ra tay trừng trị. Khi quan quân truy đuổi, Lía cõng mẹ chạy trốn, gặp toán cướp rồi thu phục, được tôn làm trại chủ. Sau đó, Lía lấy thành Uất Trì của người Chiêm Thành làm sơn trại, hành hiệp trượng nghĩa được dân yêu mến.
Mẹ mất, Lía đến Truông Mây (nay thuộc Hoài Ân) quy tụ nghĩa sĩ, tiếp tục chủ trương giúp dân nghèo. Nghĩa quân Chàng Lía nhiều lần trừng trị quan tham...
Hiện, dấu tích cứ điểm Truông Mây – Chàng Lía ở Hoài Ân vẫn còn khá rõ sau gần 3 thế kỷ. Trong đó, còn mộ phần Chàng Lía, dấu tích lũy thành, đài quan sát, doanh trại. Thành Lía có quy mô lớn, hai lớp tường thành.
Ông Trần Văn Trường (71 tuổi, nguyên Bí thư Đảng ủy xã Ân Đức, nay thuộc Hoài Ân) kể, người dân làng Vĩnh Hòa từ lâu dành tình cảm đặc biệt cho “ông Lía”. Hàng năm, dân làng chọn ngày 7 tháng Giêng làm giỗ ông Lía. Không rõ ngày mất, bà con lấy ngày khai sơn (mở cửa rừng) làm giỗ. Sau lễ, cả làng vào núi lên rẫy như một cách tôn vinh ông là Thành hoàng. “Bà con ở đây rất mong địa phương quan tâm nâng cấp di tích để lễ giỗ được tổ chức trang trọng theo quy mô di sản cấp tỉnh”, ông Trường nói.
Ông Trần Anh Hoàng Vũ, Phó Chủ tịch UBND xã Hoài Ân cho biết, di tích căn cứ Truông Mây - Chàng Lía được xếp hạng cấp tỉnh từ năm 2012, khoanh vùng bảo vệ khoảng 7.000m². Tới đây, xã sẽ quan tâm đầu tư hạ tầng, đường giao thông phục vụ sinh hoạt tín ngưỡng, quy hoạch các hạng mục để nơi đây trở thành không gian tâm linh, văn hóa tiêu biểu của tỉnh.
Ngoài ra, địa phương đang sưu tầm, biên soạn các câu chuyện, giai thoại về Chàng Lía nhằm củng cố giá trị di sản, phục vụ phát triển văn hóa, du lịch.
“Câu chuyện Chàng Lía cũng đã được đưa vào giảng dạy trong trường học tại Hoài Ân, hun đúc tình yêu quê hương, ý chí tự lực cho học sinh địa phương”, ông Vũ nói.
NGỌC OAI
