Những chú heo đất ngộ nghĩnh, nhiều màu sắc, từ lâu không chỉ là món quà gắn với tuổi thơ của bao thế hệ trẻ em, mà còn là kết tinh của đất, lửa và bàn tay lao động tỉ mẩn của những người thợ thủ công. Ẩn sau dáng vẻ tròn trịa, đáng yêu ấy là câu chuyện mưu sinh, là ký ức về nghề truyền thống đã tồn tại hơn nửa thế kỷ ở Đất Thủ.
Sinh nhai cùng “hơi thở của đất”
Tại phường Thủ Dầu Một (TPHCM), cơ sở sản xuất heo đất của bà Đỗ Thị Kim Liên được xem là một trong những điểm gia công, cung ứng heo đất lớn nhất khu vực. Sản phẩm được phân phối đi nhiều tỉnh, thành trong nước và sang cả Campuchia. Không đồ sộ hay hiện đại, cơ sở nằm lặng lẽ bên đường Xóm Guốc, mang dáng vẻ giản dị, trầm mặc như chính nghề thủ công mà người dân đang gìn giữ.
Bước vào bên trong, dưới mái tôn đã nhuốm màu thời gian, không gian xưởng hiện ra với hàng ngàn chú heo đất đủ loại, xếp lớp ngay ngắn. Phần lớn những “xác heo”, tức heo đất đã qua nung thô, đang chờ được khoác lên lớp áo màu sắc rực rỡ. Những người thợ, mỗi người một việc, lặng lẽ nhưng nhịp nhàng, tạo nên một guồng quay quen thuộc của làng nghề. Để hoàn thiện một chú heo đất, sản phẩm phải trải qua nhiều công đoạn: quây đất, đổ khuôn, gọt tỉa, phơi, nung, sơn, vẽ, đóng bọc, khò màng và đóng kiện. Giá bán mỗi chú heo đất dao động từ 30.000 - 120.000 đồng, tùy kích cỡ.
Giữa xưởng, bà Diệp Kim Hoa, 64 tuổi, ngụ khu phố Phú Thọ 6, phường Thủ Dầu Một, miệt mài sơn từng chú heo đất. Đôi tay thoăn thoắt, dứt khoát, chỉ trong thời gian ngắn, những “xác heo” thô ráp đã khoác lên mình lớp sơn bóng mịn, tươi tắn. Bên cạnh bà, hàng trăm chú heo đủ sắc xanh, đỏ, hồng, vàng nằm ngay ngắn theo hàng, chờ đến công đoạn tiếp theo. Bà Hoa cho biết, tuổi thơ của bà lớn lên cùng nghề làm heo đất. Đến khi trưởng thành, bà tự tay gây dựng lò nung trên mảnh đất ông bà để lại. Công việc khi ấy vô cùng vất vả: làm đất, đổ khuôn, phơi, đốt lò, nung sản phẩm.
Thế nhưng, cùng với quá trình đô thị hóa, các lò nung gốm, heo đất dần không còn phù hợp trong khu dân cư đông đúc. Không người phụ giúp, lại thêm yêu cầu bảo vệ môi trường ngày càng khắt khe, bà Hoa buộc phải từ giã công đoạn nung. Dù vậy, bà vẫn không rời bỏ nghề. Bà chọn cách đi làm thuê tại cơ sở gia công heo đất gần nhà để vừa giữ được sức khỏe, vừa đỡ “nhớ nghề”. Với kinh nghiệm gần 30 năm, mỗi ngày bà có thể sơn hàng ngàn chú heo đất. “Những tháng đầu năm, công việc đều đặn, thu nhập ổn định nên ai cũng vui. Tôi chỉ mong nghề này hưng thịnh trở lại để lớp trẻ còn muốn theo nghề”, bà Hoa chia sẻ.
Giữ nghề
Theo ông Huỳnh Hữu Tâm, Trưởng khu phố Phú Thọ 6, phường Thủ Dầu Một, trước đây khu vực này từng có nhiều hộ gắn bó với nghề làm heo đất, lu, khạp, tạo nên một không gian nghề thủ công nhộn nhịp. Thế nhưng, cùng với những đổi thay của đời sống, thu nhập bấp bênh, công việc vất vả, đòi hỏi sự kiên trì, đã khiến nhiều người, đặc biệt là lao động trẻ, dần rời xa nghề cũ. Đến nay, chỉ vài cơ sở sản xuất heo đất còn hoạt động tại các phường Thủ Dầu Một, Lái Thiêu… trong đó, tại phường Thủ Dầu Một chỉ còn duy nhất cơ sở của bà Đỗ Thị Kim Liên duy trì hoạt động thường xuyên.
Ông Nguyễn Thành Tâm, chủ một cơ sở sản xuất heo đất tại khu phố Hòa Long, phường Lái Thiêu, cho biết, gia đình ông ba đời mưu sinh với nghề làm heo đất. Đời ông bà nội còn làm lò nung, đến đời cha mẹ và thế hệ của ông Tâm chỉ tập trung gia công phần sơn, vẽ màu cho heo đất. Theo thông lệ, cứ đến tháng Chạp, tháng Giêng hàng năm, đơn hàng sẽ tăng lên vì nhu cầu sử dụng heo đất trong gia đình, các trò chơi dân gian tăng cao. Năm nay, vào dịp cận Tết Bính Ngọ 2026, số lượng heo đất được sản xuất ước tính tăng khoảng 50% so với các tháng trước đó. Đây là tín hiệu rất vui cho những hộ gia đình đang gắn bó với nghề truyền thống này.
Ông Nguyễn Hữu Châu, Chủ tịch UBND phường Lái Thiêu, cho biết, thời điểm hưng thịnh, nơi đây có khoảng 200 hộ làm heo đất, nay chỉ còn chưa đến 10 hộ. Các cơ sở chủ yếu thực hiện khâu sơn và vẽ màu heo đất. Ngoài ra, một số cơ sở đã mở rộng gắn kết với hoạt động du lịch, đón du khách đến tham quan, chụp ảnh, mua sắm.
TÂM TRANG
