Trước thời điểm thành phố Sài Gòn - Gia Định được chính thức mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh (2-7-1976), vào ngày 10-5-1976, Phòng liên lạc của NXB Kim Đồng (tiền thân của Chi nhánh NXB Kim Đồng tại TPHCM) đã được thành lập. Từ đây, văn học thiếu nhi phương Nam từng bước khẳng định vị thế của mình trong dòng chảy chung của văn học nước nhà.
Luồng gió mới từ phương Nam
Theo nhà văn Lê Phương Liên, nguyên Trưởng Ban Văn học thiếu nhi - Hội Nhà văn Việt Nam, khi đó Hội Nhà văn Việt Nam và NXB Kim Đồng có hẳn một kế hoạch nhằm tìm kiếm, phát hiện và hỗ trợ các tác giả viết cho thiếu nhi ở phía Nam.
Chính vì vậy, cùng với những cây bút đã thành danh trước năm 1975 như Kim Hài, Minh Quân, Nguyễn Thái Hải…, lực lượng văn học thiếu nhi phương Nam đã tìm ra thế hệ kế cận: Nguyễn Nhật Ánh, Lý Lan… Bên cạnh đó, lực lượng văn học thiếu nhi phương Nam còn có thêm văn nghệ sĩ từ miền Bắc vào, như Trần Hoài Dương, Thy Ngọc, Xuân Sách, Trần Đức Tiến, Đặng Hấn, Trần Quốc Toàn…
Suốt 50 năm qua, hoạt động sôi nổi của Chi nhánh NXB Kim Đồng tại TPHCM đã đồng hành mật thiết với văn học thiếu nhi tại phương Nam. Nơi đây đã trở thành cầu nối cho sự ra đời của nhiều bộ sách văn học dài tập nổi tiếng một thời: Kính vạn hoa (54 tập, Nguyễn Nhật Ánh), Chuyện xứ Langbiang (28 tập, Nguyễn Nhật Ánh), Năm Sài Gòn (40 tập, Bùi Chí Vinh), Sống sót vỉa hè (37 tập, Võ Phi Hùng)… Đặc biệt, vào năm 2002, Chi nhánh NXB Kim Đồng tại TPHCM đã giới thiệu với bạn đọc tủ sách Tuổi mới lớn (sau này đổi thành Teen Văn học).
Một “sân chơi” văn chương đã được mở ra và tiếp nối đến nay, trở thành bệ phóng đưa nhiều cây bút văn chương học trò đến với đông đảo độc giả văn chương cả nước: Chu Quang Mạnh Thắng, Trần Tùng Chinh, Võ Thu Hương, Phương Huyền, La Thị Ánh Hường, Ngô Thị Hạnh, Hà Thanh Phúc, Nguyễn Thị Yến Linh, Nguyễn Thiên Ngân…
Thêm một dấu mốc quan trọng đối với văn học thiếu nhi phương Nam chính là sự ra đời của NXB Măng non (tiền thân của NXB Trẻ) vào ngày 24-3-1981, theo Quyết định số 58/QĐ-UB của UBND TPHCM. Ngoài những tác phẩm có chất lượng được xuất bản, đáp ứng nhu cầu về đời sống tinh thần của các em nhỏ, NXB Trẻ còn phối hợp Hội Nhà văn TPHCM tổ chức cuộc vận động sáng tác văn học thiếu nhi Vì tương lai đất nước vào các năm 1993, 1997, 2002.
Từ sân chơi này, nhiều cây bút có nội lực viết cho thiếu nhi đã xuất hiện, như Nguyễn Ngọc Thuần, Nguyễn Thị Bích Nga, Thu Trân, Kim Hài, Trần Quốc Toàn, Nguyễn Thị Thanh Bình… Họ đã đem đến những tác phẩm mà đến nay vẫn trụ lại cùng độc giả: Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ, Chú bé Thất Sơn, Một cần câu, Tu hú gọi mùa, Cha con ông Mắt Mèo, Nhành cọ non, Ông thầy cũ kỹ…
Nhà văn Lê Phương Liên cho rằng, sự lớn mạnh của văn học thiếu nhi Việt Nam có một phần không nhỏ đến từ sự khởi sắc của văn học thiếu nhi phương Nam. Chính văn học thiếu nhi phương Nam đã mang đến luồng gió mới, làm cho văn học thiếu nhi Việt Nam có một sức sống mới.
“Tuy nhiên, điểm quan trọng nhất trong suốt hành trình 50 năm qua chính là đã tạo nên một nền văn học thiếu nhi thống nhất. Đó là khi trẻ em miền Bắc đọc được văn của tác giả Nguyễn Nhật Ánh một cách dễ dàng; ngược lại, trẻ em miền Nam đọc văn của các tác giả Trần Hoài Dương, Đặng Hấn… cũng rất thuận lợi. Có thể nói, văn học thiếu nhi chính là loại hình văn học đi đầu trong quá trình thống nhất văn hóa nghệ thuật, đây là một điểm đặc sắc không thể phủ nhận”, nhà văn Lê Phương Liên chia sẻ.
Sự tiếp nối giữa các thế hệ
Có một điều khá đặc biệt, tại các cuộc thi sáng tác văn học cho thiếu nhi, số lượng tác giả đến từ phương Nam luôn chiếm ưu thế. Trong 8 cuộc vận động sáng tác thuộc Dự án Hỗ trợ văn học thiếu nhi Việt Nam - Đan Mạch (do NXB Kim Đồng triển khai với sự đồng hành của Hội Nhà văn Đan Mạch), có 9 giải nhất được trao thì 8 giải đến từ các tác giả phương Nam, gồm: Phương Trinh, Nguyễn Thị Bích Nga, Trần Đức Tiến, Nguyên Hương, Trương Tiếp Trương, Vũ Hương Nam, Nguyễn Ngọc Hoài Nam và Nguyễn Thị Kim Hòa.
Gần nhất, tại Giải thưởng Văn học Kim Đồng lần thứ nhất (2023-2025), nhiều tác giả trẻ tài năng từ phương Nam đã được xướng tên, như Giai Du (giải nhất), Nguyễn Thị Như Hiền (giải nhì), Phát Dương (giải tư), Lạc An (giải tư)… Trong hệ thống giải thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam được trao hàng năm, một trong những hạng mục được trông chờ nhất chính là giải thưởng Văn học thiếu nhi.
Tiếp nối những tên tuổi Nguyễn Quang Sáng, Nguyễn Nhật Ánh, Trần Hoài Dương, Lý Lan, Trần Quốc Toàn, Đặng Hấn, Nguyễn Trí Công…, trong mấy năm trở lại đây, nhiều tác giả đến từ phương Nam đã lần lượt được nhận giải thưởng cao quý này. Có thể kể đến Lê Văn Nghĩa (năm 2021), Lê Quang Trạng (năm 2023), Huỳnh Long - Mai Chi (năm 2024), Lê Đức Dương (năm 2025).
Theo nhà văn Văn Thành Lê, Giám đốc Chi nhánh NXB Kim Đồng tại TPHCM, phía Nam vẫn là khu vực có hoạt động sáng tác văn học thiếu nhi sôi nổi, nhiều màu sắc nhất so với bình diện chung của cả nước. Khu vực phía Nam có lực lượng tác giả đông đảo, có sự tiếp nối giữa các thế hệ; số lượng tác phẩm nhiều, mới mẻ, sớm tiệm cận với hơi thở văn học ở các nước phát triển. Nổi bật là ở dòng văn học kỳ ảo (fantasy) và giả tưởng (sci-fi), dòng sách tranh văn học.
“Điều dễ thấy khác, là càng ngày các tác giả trẻ đến với văn học thiếu nhi nhiều hơn, lựa chọn văn học thiếu nhi để định hướng sáng tác sớm hơn, rõ ràng và quyết liệt hơn. Đặc biệt, không chỉ ở thể loại sách văn học mà đời sống văn học thiếu nhi ở phương Nam còn trở nên sôi động hơn với sự tham gia của dòng sách tranh văn học, sách nghệ thuật đến từ các tác giả - họa sĩ từng trẻ và đang trẻ, như Khoa Lê, Hoàng Giang, Phạm Quang Phúc, Phùng Nguyên Quang - Huỳnh Kim Liên, Trần Tuyết Hàn…”, nhà văn Văn Thành Lê cho biết.
* Nhà văn VÕ THU HƯƠNG, Ủy viên Hội đồng Văn học thiếu nhi - Hội Nhà văn Việt Nam:
Trong sự quan sát của mình, tôi nhận thấy hiện văn học thiếu nhi phương Nam đang có đội ngũ sáng tác đông đảo, đặc biệt là có sự kế thừa. Nhiều tác giả đã có tên tuổi trong làng văn học thiếu nhi hàng chục năm nay vẫn xuất hiện với những tác phẩm gây được tiếng vang, như Nguyễn Nhật Ánh, Trần Đức Tiến, Nguyễn Ngọc Thuần…
Ngoài ra, nhiều bạn trẻ sáng tác khi còn ngồi trên ghế nhà trường với kỹ năng viết tốt, tư duy đề tài mới mẻ, thậm chí viết thơ, văn song ngữ… Điều này làm nên diện mạo phong phú cho văn học thiếu nhi phương Nam hiện nay.
Một điều khá đặc trưng so với những địa phương khác mà tôi được biết, chính là sự kết nối thân tình giữa nhiều thế hệ viết văn học thiếu nhi. Hầu như tôi không thấy tình trạng “chiếu trên”, “chiếu dưới” với những người viết văn học thiếu nhi.
Khi chúng tôi mới vào nghề đã được tiếp xúc với những nhà văn, nhà thơ nổi tiếng như Đoàn Thạch Biền, Nguyễn Nhật Ánh, Lê Minh Quốc…, nhận được nhiều sự sẻ chia từ những bài học về nghề, về cuộc sống… Những điều này giúp tăng động lực và gắn kết những cây bút còn non trẻ với văn chương.
HỒ SƠN
