Giữa vùng cao su bạt ngàn của xã Phú Giáo (TPHCM), cộng đồng người Sán Chay đang nỗ lực gìn giữ tiếng nói, trang phục, làn điệu sình ca và phong tục truyền thống. Từng giá trị được nâng niu, vun đắp qua năm tháng, như giữ lửa cội nguồn, để hồn dân tộc lắng sâu và lan tỏa giữa nhịp sống hiện đại.
Tại ấp Tam Lập, xã Phú Giáo, cuộc sống của đồng bào Sán Chay đang chuyển mình mạnh mẽ. Từ những ngày đầu rời quê hương Thái Nguyên vào lập nghiệp vào thập niên 1990, với đức tính cần cù, chịu khó, người Sán Chay đã từng bước vươn lên. Đến nay, ấp Tam Lập có hơn 48 hộ dân sinh sống, chủ yếu làm nông nghiệp, trồng cao su, hoa màu. Nhờ đó, thu nhập dần ổn định, đời sống vật chất được nâng cao, cuộc sống ấm no.
Bên cạnh sự phát triển kinh tế là những thay đổi trong đời sống sinh hoạt. Nếu trước đây, nhà sàn là hình ảnh quen thuộc của người Sán Chay thì nay phần lớn đã được thay bằng nhà xây kiên cố, tiện nghi. Tuy nhiên, cùng với sự đổi thay ấy là nỗi trăn trở làm sao để giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc trong bối cảnh hội nhập và hiện đại hóa. Ông La Văn Sự, người có uy tín trong cộng đồng, chia sẻ, hơn 3 thập niên qua là hành trình đầy nỗ lực của đồng bào Sán Chay. Từ những ngày đầu gian khó, thiếu thốn đủ bề, đến nay đời sống bà con đã cải thiện rõ rệt, con cháu được học hành, nhiều hộ vươn lên khá giả.
“Tuy nhiên, điều chúng tôi lo nhất là thế hệ trẻ dần xa rời tiếng nói, trang phục, làn điệu sình ca và phong tục truyền thống. Nếu không gìn giữ, bản sắc rồi sẽ dần mai một, ” ông La Văn Sự trầm tư.
Người Sán Chay còn được biết đến với các tên gọi như Cao Lan, Sán Chỉ. Họ có 2 nhóm ngôn ngữ chính: nhóm nói tiếng Cao Lan (gần với tiếng Tày, Nùng) và nhóm nói tiếng Sán Chỉ (gần với thổ ngữ Hán). Khi đến vùng đất Tam Lập, bà con không chỉ mang theo khát vọng mưu sinh mà còn cả vốn văn hóa phong phú, từ tín ngưỡng, phong tục đến nghệ thuật dân gian.
Hiện nay, việc bảo tồn vốn văn hóa truyền thống của người Sán Chay đang gặp nhiều khó khăn. Điển hình như trang phục truyền thống của phụ nữ với váy chàm, áo dài cùng những dải lụa nhiều màu sắc; của nam giới với khăn xếp, áo chàm, quần thụng vốn tạo nên nét riêng biệt. Thế nhưng, trong điều kiện lao động, nhất là công việc cạo mủ cao su hay làm rẫy dưới thời tiết nắng nóng, trang phục truyền thống dày và nặng không còn phù hợp. Vì vậy, những trang phục hiện đại dần được thay thế trong sinh hoạt hàng ngày, khiến việc bảo tồn văn hóa truyền thống càng thêm thách thức.
Thực tế cho thấy, bảo tồn văn hóa truyền thống Sán Chay trong bối cảnh hiện nay là không dễ. Sự giao thoa văn hóa, nhịp sống nhanh và nhu cầu mưu sinh khiến nhiều giá trị truyền thống của cộng đồng đứng trước nguy cơ bị lãng quên. Tuy nhiên, với ý thức giữ gìn cội nguồn, cộng đồng người Sán Chay ở Tam Lập đang từng ngày kiên trì gìn giữ từng nét văn hóa, từ tiếng nói, trang phục đến lễ hội, nghệ thuật dân gian.
Trước nguy cơ mai một văn hóa dân tộc, những người cao tuổi trong cộng đồng Sán Chay đã chủ động gìn giữ và truyền dạy văn hóa cho thế hệ sau. Một trong những nỗ lực đáng ghi nhận là việc sưu tầm, bảo tồn bộ nhạc cụ truyền thống gồm kèn, trống, chiêng, những âm thanh không thể thiếu trong các dịp lễ, tết, cưới hỏi. Để biểu diễn, cần đủ 7 người, trong đó chiếc kèn giữ vai trò quan trọng nhất, vừa khó thổi vừa đảm nhiệm dẫn nhịp. Cùng với nhạc cụ, làn điệu sình ca, một hình thức hát giao duyên đặc trưng của người Sán Chay cũng đang được khôi phục. Những câu hát mộc mạc nhưng sâu lắng, thể hiện tình yêu quê hương, tình cảm đôi lứa và cuộc sống lao động, từng là sợi dây gắn kết cộng đồng. Ngày nay, sình ca không chỉ xuất hiện trong lễ hội mà còn được người lớn tuổi truyền dạy cho lớp trẻ trong các buổi sinh hoạt cộng đồng. Anh La Văn Ánh, đại diện thanh niên trong cộng đồng, chia sẻ: Thế hệ trẻ vẫn luôn tự hào về nguồn cội. Chúng tôi mong muốn được học hát sình, tìm hiểu trang phục truyền thống và tham gia lễ hội dân tộc. Tuy nhiên, cần có điều kiện và sự hướng dẫn nhiều hơn từ các bậc lớn tuổi.
Giữa những mái nhà ẩn mình trong rừng cao su xanh mướt, tiếng kèn, điệu hát sình vẫn vang lên mỗi độ xuân về. Đó không chỉ là âm thanh của lễ hội mà còn là minh chứng cho sức sống bền bỉ của một cộng đồng luôn hướng về cội nguồn.
TÂM TRANG
