Trang web quân sự phi chính phủ của Mỹ Global Firepower xếp hạng quân sự Iran ở vị trí thứ 14 thế giới; còn theo báo cáo từ Viện Nghiên cứu Chiến lược quốc tế (IISS) trụ sở tại Anh, Iran hiện duy trì một lực lượng vũ trang hùng hậu với ít nhất 580.000 quân nhân tại ngũ và khoảng 200.000 quân dự bị đã qua đào tạo bài bản.
Lực lượng vũ trang hùng hậu
Bộ máy quân sự Iran tổ chức thành hai nhánh riêng biệt: Quân đội truyền thống và Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) - đơn vị giữ vai trò nòng cốt trong việc đảm bảo an ninh biên giới quốc gia.
Năng lực quốc phòng của Iran hiện nay dựa trên nền tảng quan trọng là kho tên lửa đạn đạo có quy mô lớn tại khu vực. Theo dữ liệu từ Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), trụ sở tại Mỹ, số lượng tên lửa đạn đạo trong kho dự trữ của quốc gia này ước tính 3.000 đơn vị. Khoảng 2/3 trong số đó sở hữu tầm bắn trên 1.600km, có thể vươn tới nhiều vị trí chiến lược tại Trung Đông. Việc sở hữu các dòng tên lửa như Khorramshahr hay Sejjil-2 với khả năng hoạt động trong bán kính 2.000km cho thấy nỗ lực của Tehran trong việc duy trì và phát triển năng lực phản ứng từ xa.
Bên cạnh đó, các thiết bị bay không người lái (UAV) cũng giúp Iran tối ưu hóa khả năng tác chiến linh hoạt. Những chiếc UAV mới nhất có phạm vi hoạt động 2.500km, trang bị hệ thống camera zoom 200 lần, cảm biến nhiệt và thiết bị đo khoảng cách laser, cho phép chúng bay thấp để lách qua hệ thống radar phòng thủ. Khả năng mang theo 13 quả bom dẫn đường chính xác biến các phi đội UAV này thành mối đe dọa thường trực đối với các mục tiêu chiến lược.
Các kho lưu trữ tên lửa và UAV được chôn sâu dưới lòng đất hoặc trong các dãy núi đá kiên cố, tạo thành những “thành phố ngầm” khó bị phá hủy bởi không kích. Lục quân Iran cũng được đánh giá là một trong những lực lượng bộ binh mạnh ở khu vực.
Dù không sở hữu các hàng không mẫu hạm như Mỹ nhưng Iran có hạm đội 23 tàu ngầm, bao gồm các tàu lớp Kilo do Nga sản xuất và hàng loạt tàu ngầm nhỏ lớp Ghadir đặc dụng cho vùng nước nông. Kết hợp với đội ngũ tàu cao tốc đông đảo, Iran hoàn toàn có khả năng gây nghẽn mạch các tuyến hàng hải huyết mạch như eo biển Hormuz.
Giai đoạn 2024-2026, Iran liên tục nâng cấp hỏa lực biển. Điển hình là việc đưa vào biên chế tàu hộ tống tên lửa Abu Mahdi al-Muhandis có khả năng tàng hình trước radar và hoạt động liên tục 14 ngày trên biển. Bên cạnh đó, các tàu tấn công nhanh lớp Tareq và Ashura đã được trang bị tên lửa chống hạm Kowsar. Loại tên lửa này khi kết hợp với hệ thống radar 3D có thể phát hiện và đánh chặn chính xác các mục tiêu bay tầm cao như tên lửa hành trình hay máy bay đối phương.
Trục kháng chiến biến động
Từ thập niên 1980, để phá thế bị cô lập, Iran đã xây dựng Trục kháng chiến, một mạng lưới liên minh quân sự và chính trị bao gồm các nhóm dân quân ủy nhiệm tại Lebanon, Yemen, Iraq, Syria và Palestine. Được điều phối bởi Lực lượng Quds tinh nhuệ, mạng lưới này đã giúp Iran mở rộng tầm ảnh hưởng từ Iraq, Syria, Lebanon đến Yemen mà không cần trực tiếp xuất quân. Mỹ ước tính mỗi năm Iran chi tới 700 triệu USD để nuôi các lực lượng này.
Tuy nhiên, từ năm 2025, đầu năm 2026, xuất hiện những dấu hiệu rạn nứt trong trục liên minh này. Sự sụp đổ chính phủ của cựu Tổng thống Bashar al-Assad tại Syria đã làm đứt gãy tuyến đường hậu cần quan trọng nhất từ Tehran tới Địa Trung Hải, đẩy các đồng minh như Hezbollah vào thế bị động. Tại Lebanon, Hezbollah đang trải qua giai đoạn suy yếu nhất trong nhiều thập niên. Tại Yemen, sau các cuộc tấn công dữ dội của Mỹ vào năm ngoái, kho vũ khí tên lửa và UAV của lực lượng Houthi đã bị tiêu hao đáng kể.
Đáng chú ý, sự thay đổi ưu tiên của các nhóm dân quân tại Iraq. Nhiều thủ lĩnh dân quân Shiite đang có xu hướng tập trung củng cố lợi ích kinh tế cá nhân, nhất là trong lĩnh vực dầu mỏ. Áp lực từ chính quyền Baghdad dưới sự hậu thuẫn của Mỹ yêu cầu giải tán các nhóm vũ trang có liên hệ với nước ngoài đã đẩy các lực lượng này vào thế phải lựa chọn giữa lòng trung thành với Tehran và sự tồn tại chính trị tại quê nhà. Tại Dải Gaza, năng lực duy trì tác chiến quy mô lớn của phong trào Hamas đang gặp nhiều trở ngại, làm suy giảm vai trò của lực lượng này trong “Trục kháng chiến”.
Theo nhận định từ Đài truyền hình Al Jazeera, sự thay đổi trạng thái của các lực lượng ủy nhiệm không chỉ ảnh hưởng tới khả năng răn đe của Tehran mà còn buộc Iran phải cân nhắc những bước đi thận trọng và linh hoạt hơn để phù hợp với tương quan lực lượng mới tại khu vực.
Trong số hơn 300 chiến đấu cơ của Iran, chỉ có dòng máy bay MiG-29 và F-14 tương đối hiện đại, còn lại phần lớn là các dòng máy bay cũ như F-5B và F-5E Tiger II đang gặp khó khăn về bảo dưỡng do lệnh cấm vận.
THANH HẰNG
