Thế giới đã và đang trải qua một giai đoạn đầy biến động. Những gì diễn ra tại eo biển Hormuz, nơi dòng chảy dầu khí bị nghẽn lại do tác động của xung đột trực tiếp giữa Mỹ và Israel với Iran, đã khiến giá xăng dầu thế giới “nhảy múa” và nguồn cung trở nên khan hiếm.
LTS: Trong bối cảnh tái cấu trúc toàn cầu, tự chủ chiến lược về kinh tế không có nghĩa là tự cung tự cấp hay giảm hội nhập. Ngược lại, thế giới càng biến động, chúng ta càng phải hội nhập rộng hơn để mở ra các không gian lựa chọn mới, tránh lệ thuộc mang tính hệ thống vào một nguồn lực, một thị trường hay một chủ thể duy nhất. Tự chủ chiến lược về kinh tế không được đặt ra như một khẩu hiệu biệt lập, mà đang được cụ thể hóa bằng một hệ thống nghị quyết mang tính cấu trúc - trong đó, kinh tế nhà nước giữ vai trò nền tảng, kinh tế tư nhân là động lực, và hội nhập quốc tế là không gian phát triển.
Thế giới đã và đang trải qua một giai đoạn đầy biến động. Những gì diễn ra tại eo biển Hormuz, nơi dòng chảy dầu khí bị nghẽn lại do tác động của xung đột trực tiếp giữa Mỹ và Israel với Iran, đã khiến giá xăng dầu thế giới “nhảy múa” và nguồn cung trở nên khan hiếm. Đây là lời cảnh báo về rủi ro bị tổn thương khi Việt Nam là nền kinh tế có độ mở lớn, nhưng năng lực tự chủ còn hạn chế. Thậm chí, ngay cả khi chiến sự yên ắng, bất ổn vẫn hiện hữu và Việt Nam, dù đứng ngoài xung đột, có thể vẫn… ở giữa rủi ro.
Giảm thiểu tác động tiêu cực từ những cơn “rung lắc” năng lượng
Năng lượng là huyết mạch của nền kinh tế và Việt Nam đang bị ảnh hưởng từ những cơn “rung lắc” dữ dội xuất phát từ nguồn cung năng lượng. Theo ông Phạm Văn Thanh, Chủ tịch HĐQT Tập đoàn Xăng dầu Việt Nam (Petrolimex), hiện nay, thách thức lớn là nguy cơ thiếu hụt năng lượng. Tổng công suất nguồn điện hiện đạt gần 90.000MW, thấp hơn so với mức trên 94.000MW theo quy hoạch. Trong khi đó, nhiều cơ chế quan trọng như giá điện, phát triển điện gió ngoài khơi hay tái cấu trúc Tập đoàn Điện lực Việt Nam vẫn chưa hoàn thiện. Nếu không sớm tháo gỡ các điểm nghẽn này, nguy cơ thiếu điện có thể ảnh hưởng trực tiếp đến mục tiêu tăng trưởng…
Ông Lê Ngọc Sơn, Chủ tịch HĐTV, Tổng Giám đốc Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng quốc gia Việt Nam, thông tin, hiện nay, chúng ta khai thác 180.000 thùng dầu thô/ngày, chỉ đáp ứng đủ cho Nhà máy Lọc dầu Dung Quất. Nhà máy Lọc dầu Nghi Sơn đáp ứng được 40% nhu cầu xăng dầu trong cả nước, và phải nhập 100% nguyên liệu từ Kuwait…
Công suất lọc dầu hiện chỉ đáp ứng được 70% nhu cầu trong nước, còn lại phải nhập 30% xăng dầu. Để tăng khả năng tự chủ, trong ngành năng lượng, theo ông Lê Ngọc Sơn, nếu có cơ chế tốt cho hợp tác công tư, nhà đầu tư tư nhân sẵn sàng rót vốn vì vốn đầu tư trong ngành năng lượng rất lớn, cần có cơ chế phù hợp nhằm thu hút các thành phần kinh tế tham gia. Nguyên nhân của việc ít nhà đầu tư tư nhân tham gia đầu tư lĩnh vực này vì cơ chế bảo lãnh đầu ra (không có cam kết mua điện cho nhà đầu tư).
TS Lê Quốc Vinh, Chủ tịch Tập đoàn Lê Group, đề xuất, ít nhất có 4 việc làm ngay. Thứ nhất, nền kinh tế không nên lệ thuộc vào một nguồn cung năng lượng. Đa dạng hóa nguồn cung năng lượng một cách thực chất không chỉ là “có nhiều nhà cung cấp”, mà là giảm phụ thuộc vào bất kỳ điểm nghẽn địa chính trị nào, và mở rộng các nguồn cung LNG từ các thị trường ít rủi ro hơn. Thứ hai, xây dựng “đệm chống sốc” năng lượng, bao gồm dự trữ chiến lược, cơ chế điều tiết giá linh hoạt, và khả năng chuyển đổi nhanh giữa các nguồn năng lượng. Thứ ba, tăng tốc phát triển nguồn năng lượng nội địa và tái tạo. Một hệ thống năng lượng phụ thuộc quá nhiều vào nhập khẩu đương nhiên là một hệ thống dễ tổn thương. Thứ tư, về phía doanh nghiệp, luôn chuẩn bị sẵn những kịch bản khi nguồn cung năng lượng gặp khó khăn.
TS Lê Quốc Vinh nhấn mạnh: “Không thể tiếp tục giả định năng lượng luôn sẵn, giá luôn ổn định. Chi phí năng lượng phải được coi là một biến số chiến lược, không phải biến số vận hành”.
Không phải chờ đến cú sốc giá dầu hiện nay, khi trước đó, đại dịch Covid-19 hay cuộc xung đột Nga - Ukraine… đã là những "cú sốc ngoại sinh", khiến các quốc gia nhận ra, tự chủ chiến lược không phải là đóng cửa mà là khả năng tự quyết từng lựa chọn phát triển cốt lõi và bảo vệ lợi ích sống còn của quốc gia khi thế giới biến động.
Tăng trưởng GDP song hành an ninh, an sinh quốc gia
Nhiều biến cố thực tế đã xảy ra tại Việt Nam trong giai đoạn năm 2022-2024. Đó là những ví dụ khá điển hình cho thấy khi "nội lực" (khả năng tự cung ứng hoặc dự trữ chiến lược) chưa đủ mạnh, thì độ mở của nền kinh tế sẽ tỷ lệ thuận với mức độ phụ thuộc và an sinh xã hội sẽ bị tổn thương trực tiếp, nặng nề khi thế giới biến động. Chẳng hạn, sau đại dịch Covid-19, giai đoạn năm 2022-2023, ngành y tế gặp khó khăn rất lớn về nguồn cung cấp dược phẩm và vật tư y tế. Đỉnh điểm, theo báo cáo của Bộ Y tế trình Chính phủ tại hội nghị trực tuyến về công tác y tế (tháng 8-2022), có tới 80% các cơ sở y tế công lập trên cả nước đối mặt với tình trạng thiếu thuốc và vật tư tiêu hao. Riêng tại TPHCM, các bệnh viện lớn thiếu hụt hàng trăm mặt hàng thuốc thuộc danh mục bảo hiểm chi trả. Điều này không khó lý giải vì Việt Nam vẫn phải nhập khẩu khoảng 90% nguyên liệu sản xuất thuốc (chủ yếu từ Trung Quốc và Ấn Độ) và gần 100% các thiết bị y tế kỹ thuật cao.
Theo Niên giám thống kê và Báo cáo tình hình kinh tế - xã hội năm 2025 của Cục Thống kê (Bộ Tài chính) phát hành tháng 1, tỷ lệ nội địa hóa theo ngành hàng có sự phân hóa rất lớn. Trong khi tỷ lệ nội địa hóa của ngành dệt may và da giày đạt 45% - 50% thì ngành điện tử, máy tính chỉ khoảng 15% - 20%, thấp nhất trong các ngành chủ lực. Trong ngành công nghiệp ô tô, 80% linh kiện sản xuất vẫn đang nhập khẩu. Cả nước có 377 doanh nghiệp ô tô, trong đó có 169 doanh nghiệp FDI, chiếm tỷ lệ 46,43%. Số lượng nhà sản xuất, cung ứng trong nước cho ngành công nghiệp ô tô còn khá khiêm tốn với tổng số sản phẩm hơn 1.200. Đa số là sản phẩm công nghiệp hỗ trợ, hàm lượng công nghệ trung bình và thấp, có giá trị nhỏ trong cơ cấu giá trị của một chiếc ô tô.
Theo một chuyên gia kinh tế, có thể hình dung nền kinh tế của chúng ta giống như một tòa nhà bề thế nhưng móng lại đặt trên những “địa tầng” thường xuyên biến động của thế giới. Gia tăng nội lực, vì thế, không chỉ là câu chuyện của tăng trưởng GDP, mà còn là vấn đề an ninh, an sinh quốc gia.
Ông Nguyễn Thanh Tùng, Chủ tịch HĐQT Ngân hàng TMCP Ngoại thương Việt Nam (Vietcombank): Vừa qua, dự trữ xăng dầu còn ngắn. Thời gian tới, ngân hàng sẵn sàng tham gia tài trợ cho các dự án đầu tư kho xăng dầu để dự trữ. Song, vấn đề không nằm ở kho dự trữ, mà nằm ở cơ chế, vì dự trữ còn theo biến động của hàng hóa nên có thể lãi/lỗ tại các thời điểm. Do đó, cần có một cơ chế đi kèm để hỗ trợ doanh nghiệp đảm bảo hiệu quả kinh doanh.
ANH THƯ - ĐỖ TRUNG
