Triển lãm Nam Sử Họa Kiếng mở ra cách tiếp cận mới với tranh kiếng Nam bộ, từ ký ức thị giác quen thuộc đến những thử nghiệm sáng tạo đương đại. Qua đó, di sản được nối dài trong đời sống đương đại.
Di sản để nhớ và để hiểu
Tranh kiếng Nam bộ từng hiện diện phổ biến trong đời sống người dân Nam bộ, từ không gian thờ tự đến sinh hoạt thường nhật. Những hình ảnh nhân vật trong các vở tuồng, thần thoại hay các tích truyện dân gian không chỉ mang ý nghĩa trang trí mà còn phản ánh niềm tin, đạo lý và hệ thẩm mỹ của cộng đồng. Tuy nhiên, theo thời gian, loại hình này dần thu hẹp phạm vi hiện diện, trở thành một ký ức văn hóa hơn là một thực hành sống động.
Triển lãm Nam Sử Họa Kiếng do dự án Sài Gòn Vi Vu tổ chức (diễn ra đến hết tháng 5-2026, tại Annam Gallery, số 371/4, đường Hai Bà Trưng, phường Xuân Hòa, TPHCM) tiếp cận tranh kiếng không chỉ như một hiện vật, mà như một “dòng chảy” cần được đặt lại trong bối cảnh lịch sử và xã hội rộng lớn hơn. Ở đó, mỗi lớp kiếng vừa là bề mặt phản chiếu hình ảnh, vừa là nơi lưu giữ thời gian, ký ức và những lớp nghĩa văn hóa chồng xếp.
Nghệ nhân Trần Văn Nhanh, người có hơn 40 năm gắn bó với nghề, chia sẻ: “Tranh kiếng khó ở chỗ vẽ ngược, nhưng cái khó lớn nhất là làm sao giữ được cái “thần” của hình ảnh. Mỗi nét vẽ không chỉ là kỹ thuật, mà là kinh nghiệm, là ký ức tích lũy qua nhiều năm. Nếu không hiểu gốc rễ câu chuyện, nhân vật trong mỗi tác phẩm thì rất dễ làm sai tinh thần của tranh”. Theo ông, đó cũng điều đáng lo khi hiện nay không thiếu người biết vẽ, nhưng lại rất thiếu người thực sự hiểu giá trị của loại hình nghệ thuật này.
Từ góc nhìn nghiên cứu, chuyên gia về phục chế cổ vật Nguyễn Đức Huy cho rằng, việc phục dựng tranh kiếng không thể tách rời quá trình tìm hiểu bối cảnh văn hóa của nó. “Mỗi tấm tranh là một mảnh ký ức. Khi nhìn lại một bức tranh cũ, cái chúng ta hôm nay thấy ngoài hình ảnh, còn là một phần đời sống đã từng tồn tại. Nếu chỉ nhìn tranh như đồ trang trí thì sẽ bỏ lỡ rất nhiều tầng ý nghĩa phía sau”, anh nói.
Chính cách tiếp cận này giúp triển lãm ngoài việc “gợi nhớ”, còn hướng đến việc “hiểu”, hiểu vì sao tranh kiếng từng tồn tại mạnh mẽ, và vì sao hôm nay cần được nhìn nhận lại.
Sài Gòn Vi Vu là một dự án nghệ thuật được thành lập từ năm 2016, tập trung vào việc nghiên cứu, lưu giữ và lan tỏa các giá trị văn hóa, lối sống của đô thị Nam bộ xưa. Thông qua các hoạt động nội dung, triển lãm và xuất bản, dự án hướng đến việc đưa nghệ thuật và di sản đến gần hơn với công chúng trẻ, gợi mở những góc nhìn mới về vẻ đẹp và ký ức đô thị.
Từ phục dựng đến tái diễn giải
Một điểm đáng chú ý của triển lãm Nam Sử Họa Kiếng là nỗ lực đưa tranh kiếng bước ra khỏi không gian truyền thống để đối thoại với đời sống đương đại. Điều này thể hiện qua công tác phục dựng và ở các thử nghiệm sáng tạo của thế hệ trẻ.
Nhà thiết kế Đào Minh Đức (sinh viên năm 3, Khoa Thiết kế, Trường Đại học Văn Lang) nhìn nhận tranh kiếng như một “hệ ngôn ngữ thị giác” có thể chuyển hóa: “Điều tôi quan tâm không phải là sao chép lại hình ảnh cũ, mà là cách các nguyên lý thẩm mỹ như bố cục, màu sắc, tính biểu tượng có thể được diễn giải trong thiết kế hôm nay. Khi đưa vào lĩnh vực trang trí nội thất, tranh kiếng không còn là vật thể treo trên tường, mà trở thành một phần của đời sống”.
Ở góc độ người xem, bạn trẻ Nguyễn Minh Anh (sinh viên Trường Đại học Sài Gòn) chia sẻ: “Trước đây, tôi chỉ thấy tranh kiếng ở nhà ông bà, nhưng không hiểu nhiều. Xem triển lãm, mới nhận ra mỗi bức tranh đều có câu chuyện riêng. Điều thú vị là có những phần được làm mới, khiến mình cảm thấy gần gũi hơn, không còn là cái gì quá xa xưa”.
Triển lãm Nam Sử Họa Kiếng đặt ra câu chuyện bảo tồn, đồng thời gợi mở cách thức để di sản tồn tại trong đời sống hiện đại. Ở đó, những cuộc gặp gỡ giữa người làm nghề, nhà nghiên cứu, nghệ sĩ và công chúng đã tạo nên một không gian đối thoại đa chiều cho tranh kiếng Nam bộ. Di sản khi đó sẽ không bị “đóng khung” trong quá khứ, mà được mở ra với nhiều khả năng tiếp nối.
HỒNG DƯƠNG
