(ĐTTCO) - Hướng đến đô thị toàn cầu, TPHCM cần một Luật đô thị đặc biệt làm nền tảng, với cơ chế tài chính vượt trội theo hướng kiến tạo phát triển.

Điểm nghẽn của cơ chế tài chính

Trong cấu trúc kinh tế hiện đại, đô thị toàn cầu không chỉ là nơi sản xuất mà là trung tâm điều phối các dòng chảy chiến lược của nền kinh tế. Đó là nơi hội tụ tài chính và dòng vốn quốc tế, là nút kết nối chuỗi giá trị toàn cầu, đồng thời là trung tâm đổi mới sáng tạo và không gian thể chế tiên phong.

Vì vậy, đô thị toàn cầu không cạnh tranh bằng quy mô, mà bằng năng lực điều phối nguồn lực và thiết kế thể chế phát triển.

Để vận hành như một đô thị toàn cầu, yếu tố quyết định không chỉ nằm ở nguồn lực mà ở thể chế, đặc biệt là thể chế tài chính và quản trị đô thị. Một đô thị phải có quyền tự chủ tài khóa đủ mạnh, khả năng huy động và phân bổ vốn linh hoạt, cơ chế thử nghiệm chính sách và hệ thống quản trị minh bạch, trách nhiệm giải trình cao.’

Nói cách khác, đô thị toàn cầu trước hết là một thiết chế tài chính vượt trội, có khả năng tổ chức và điều phối hiệu quả các nguồn lực phát triển.

Mặc dù là cực tăng trưởng quốc gia và được trao một số cơ chế đặc thù, cơ chế tài chính của TPHCM vẫn mang tính “địa phương hóa”, với cách quản lý ngân sách tương tự các tỉnh, quyền tự chủ tài khóa hạn chế và phụ thuộc vào luật chuyên ngành.

Không gian tài chính chưa tương xứng với vai trò trung tâm, làm giảm tính linh hoạt trong huy động và phân bổ nguồn lực. Hệ quả dẫn đến một nghịch lý, đô thị mang chức năng toàn cầu nhưng vận hành theo cơ chế tài chính của một “địa phương cấp tỉnh”.

Bên cạnh giới hạn pháp lý, việc triển khai các cơ chế đặc thù tại Thành phố Hồ Chí Minh còn vấp phải rào cản hệ thống, đặc biệt là sự xung đột và chồng lấn giữa các luật chuyên ngành, khiến nhiều chính sách bị “vô hiệu hóa” trong thực tiễn. Nguyên nhân cốt lõi là thiếu nguyên tắc ưu tiên áp dụng pháp luật, dẫn đến tình trạng “có cơ chế nhưng không vận hành được”, đòi hỏi Luật Đô thị đặc biệt phải thiết lập cơ chế ưu tiên và điều phối pháp lý đủ mạnh.

Từ các phân tích trên, có thể nhận diện bốn điểm nghẽn cấu trúc đang cản trở TPHCM trở thành đô thị toàn cầu, gồm: hạn chế về tự chủ tài khóa; chồng lấn, thiếu ưu tiên trong tích hợp pháp luật; chưa khai thác hiệu quả đất đai và tài sản công; và bộ máy thực thi chưa đủ năng lực điều phối. Các điểm nghẽn này liên kết thành rào cản hệ thống, khiến cơ chế đặc thù khó phát huy hiệu quả.

Vì vậy, Luật Đô thị đặc biệt cần xử lý đồng bộ để thiết lập nền tảng thể chế tài chính đủ mạnh. Nếu không, TPHCM khó vượt khỏi giới hạn của một “đô thị lớn”; ngược lại, nếu tháo gỡ được, thành phố có thể trở thành thiết chế điều phối dòng vốn, công nghệ và đổi mới sáng tạo ở tầm khu vực và toàn cầu.

Nguyên tắc và cơ chế tài chính đô thị đặc biệt

Cơ chế tài chính đô thị đặc biệt phải được thiết kế như trụ cột của thể chế phát triển, không chỉ cân đối ngân sách mà còn tạo dư địa tăng trưởng và nâng cao năng lực cạnh tranh. Trọng tâm là xây dựng hệ thống tài chính có khả năng huy động, phân bổ và điều phối nguồn lực một cách chủ động, hiệu quả và có định hướng.

Trước hết, cần bảo đảm tự chủ tài khóa thực chất gắn với trách nhiệm giải trình, cho phép thành phố chủ động quyết định thu - chi, ưu tiên đầu tư và kế hoạch tài chính trung hạn, đi kèm cơ chế giám sát minh bạch. Đồng thời, cơ chế tài chính phải linh hoạt, kết hợp hiệu quả giữa ngân sách, vốn tư nhân và quốc tế, thích ứng với chu kỳ kinh tế.

Một nguyên tắc then chốt là khai thác giá trị gia tăng từ đất đai và tài sản công để tái đầu tư phát triển. Song song đó, cần bảo đảm tính tích hợp và ưu tiên pháp lý của cơ chế đặc thù nhằm tránh chồng lấn và nâng cao hiệu lực thực thi.

Quan trọng hơn, tài chính phải trở thành công cụ điều phối phát triển, gắn với mục tiêu xây dựng trung tâm tài chính, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và nâng cao vị thế quốc tế, trên nền tảng quản trị hiện đại và tích hợp dữ liệu.

Trên nền tảng các nguyên tắc đó, các đột phá chính cần được cụ thể hóa trên các phương diện sau:

Thứ nhất, về tự chủ ngân sách: cho phép thành phố thí điểm một số sắc thuế, phí đặc thù (ví dụ thuế tài sản đô thị, phí ùn tắc giao thông, phí môi trường), đồng thời duy trì tỷ lệ điều tiết ngân sách ổn định trong trung hạn để tạo dư địa tài khóa cho đầu tư phát triển.

Thứ hai, về tài chính đất đai và tài sản công: triển khai các cơ chế như đấu giá đất theo quy hoạch tích hợp, phát hành trái phiếu gắn với dự án hạ tầng, và thành lập quỹ phát triển đất để chủ động tạo quỹ đất sạch phục vụ đầu tư.

Thứ ba, về huy động vốn: mở rộng quyền phát hành trái phiếu chính quyền địa phương, tiếp cận thị trường vốn quốc tế, đồng thời phát triển các công cụ như trái phiếu xanh, trái phiếu bền vững và quỹ đầu tư hạ tầng nhằm đa dạng hóa nguồn vốn dài hạn.

Thứ tư, về hợp tác công - tư (PPP) thế hệ mới: thiết kế cơ chế chia sẻ rủi ro rõ ràng (doanh thu tối thiểu, bảo lãnh chính sách), rút gọn quy trình phê duyệt và mở rộng PPP sang các lĩnh vực mới như hạ tầng số, dữ liệu đô thị, năng lượng tái tạo và logistics.

Thứ năm, về tài chính cho đổi mới sáng tạo: thành lập quỹ đổi mới sáng tạo có vốn mồi từ Nhà nước, đồng thời cho phép vận hành quỹ đầu tư mạo hiểm theo cơ chế linh hoạt và triển khai thử nghiệm (sandbox) cho các mô hình tài chính công nghệ.

Thứ sáu, về cơ chế tiền lương: áp dụng hệ thống trả lương theo vị trí việc làm và hiệu quả công việc, cho phép chi trả theo mặt bằng thị trường đối với chuyên gia, qua đó thu hút nhân lực chất lượng cao vào khu vực công.

Thứ bảy, về thiết chế thực thi: hình thành các tổ chức tài chính trung gian chuyên nghiệp như cơ quan quản lý tài chính đô thị, quỹ đầu tư phát triển, đơn vị quản lý tài sản công; đồng thời xây dựng hệ thống dữ liệu tài chính tích hợp để nâng cao năng lực điều phối và giám sát.

Các đột phá này không chỉ nhằm mở rộng nguồn lực mà hướng tới chuyển đổi căn bản mô hình phát triển, từ dựa vào mở rộng quy mô sang dựa vào năng lực điều phối nguồn lực, thiết kế thể chế và quản trị hiện đại, đúng với yêu cầu của một đô thị toàn cầu.

Việc thiết lập cơ chế tài chính đột phá trong Luật Đô thị đặc biệt được kỳ vọng tạo ra chuyển dịch mang tính hệ thống cho TPHCM, không chỉ mở rộng nguồn lực mà còn nâng cao năng lực điều phối phát triển.

TS. Huỳnh Thanh Điền