Điện mặt trời áp mái tại TP.HCM đang đứng trước cơ hội tăng tốc khi nhu cầu sử dụng điện sạch, giảm chi phí năng lượng và đáp ứng các tiêu chuẩn xanh ngày càng lớn. Người dân muốn đầu tư, doanh nghiệp sẵn sàng tham gia, điều còn thiếu là cơ chế đủ thông thoáng để khơi thông nguồn lực xã hội.

Tại hội thảo “Chuyển đổi xanh, cần làm gì để tăng tốc” do Báo Thanh Niên tổ chức ngày 26/6, câu chuyện năng lượng tái tạo được đặt trong bối cảnh rất cụ thể của TP.HCM. Thành phố đang cần thêm nguồn điện sạch, cần giảm áp lực lên lưới điện đô thị và cần tạo điều kiện để doanh nghiệp, người dân tham gia sâu hơn vào quá trình chuyển đổi năng lượng.

Sau giai đoạn phát triển nóng rồi chững lại vì thiếu hành lang pháp lý đồng bộ, điện mặt trời áp mái đang bước vào một chu kỳ mới. Chu kỳ này không còn dựa chủ yếu vào cơ chế giá ưu đãi mà dựa vào nhu cầu thật của thị trường. Doanh nghiệp cần điện sạch để giảm chi phí, đáp ứng tiêu chuẩn ESG và duy trì năng lực cạnh tranh. Người dân cần giải pháp tiết kiệm điện, chủ động hơn trong sử dụng năng lượng. Ngành điện cần thêm nguồn phân tán để giảm áp lực đầu tư nguồn và lưới.

Ông Đặng Quốc Bảo - Tổng giám đốc Trungnam Group cho rằng, thị trường năng lượng tái tạo hiện đang có cơ hội lớn vì nhu cầu điện tiếp tục tăng và nguồn cung vẫn chưa đáp ứng đủ. “Hiện nay ngành các doanh nghiệp năng lượng tái tạo chắc là đang rất vui. Đi làm ăn khó nhất là kiếm khách hàng, khó nhất là bán được sản phẩm. Nhưng hiện nay cung đang không đủ cầu. Việc này không chỉ diễn ra ở thời điểm này mà hai, ba năm tới cũng vẫn không đủ cầu. Việt Nam có lợi thế vừa có gió, vừa có mặt trời. Nếu chỉ xét trên góc độ kinh tế thì năng lượng tái tạo là lĩnh vực tạo ra rất nhiều giá trị vì có tài sản ổn định, nguồn doanh thu dài hạn, thị trường sẵn có và ngân hàng cũng sẵn sàng tài trợ”.

Theo ông Bảo, năng lượng tái tạo không chỉ là câu chuyện môi trường. Đây còn là một lĩnh vực kinh tế có sức hấp dẫn lớn vì tạo ra dòng tiền ổn định trong dài hạn. Việc ngày càng nhiều tập đoàn ngoài ngành điện tham gia đầu tư vào điện gió, điện mặt trời cho thấy khu vực tư nhân đang nhìn thấy cơ hội dài hạn của thị trường. Với TP.HCM, cơ hội nằm nhiều hơn ở điện mặt trời áp mái, điện tự sản tự tiêu, các mô hình tiêu thụ điện sạch trong doanh nghiệp, khu dân cư, tòa nhà và hạ tầng đô thị. Đây là hướng đi phù hợp với đặc điểm một thành phố có quỹ đất hạn chế nhưng có rất nhiều mái nhà, nhà xưởng và công trình có thể khai thác.

Ông Phạm Đức Thịnh - Phó Trưởng ban Môi trường và Phát triển bền vững EVN cho rằng phát triển nguồn điện mới cần đi cùng sử dụng điện tiết kiệm và hiệu quả. Nhu cầu điện đang tăng rất nhanh, đặc biệt trong các đợt nắng nóng, có thời điểm sản lượng tiêu thụ toàn hệ thống vượt một tỷ kWh mỗi ngày. Mỗi kWh điện tiết kiệm được sẽ giúp giảm chi phí cho khách hàng, giảm áp lực đầu tư nguồn và lưới điện, đồng thời giảm tiêu thụ nhiên liệu hóa thạch. Với một đô thị lớn như TP.HCM, tiết kiệm điện trong hộ gia đình, tòa nhà văn phòng, trung tâm thương mại và nhà máy có tác động trực tiếp đến vận hành hệ thống.

Theo ông Bùi Trung Kiên - Phó tổng giám đốc Tổng công ty Điện lực TP.HCM, trên địa bàn thành phố hiện có hơn 22.800 hệ thống điện mặt trời mái nhà trong phạm vi ngành điện quản lý. Trong đó, hơn 2.000 hệ thống được phát triển theo cơ chế tự sản, tự tiêu. Khoảng 20.000 hệ thống còn lại được đầu tư từ giai đoạn trước theo cơ chế giá FIT. TP.HCM đã có nền tảng nhất định để phát triển điện mặt trời áp mái. Tuy nhiên, dữ liệu quản lý hiện chưa phản ánh đầy đủ thực tế. Qua khảo sát, tổng công suất điện mặt trời tự sản, tự tiêu trên địa bàn TP.HCM mở rộng có thể đạt gần 1.000 MW, trong khi số liệu ngành điện đang theo dõi mới khoảng 400 MW.

Khoảng cách giữa số liệu thực tế và số liệu quản lý đặt ra một thách thức lớn trong vận hành hệ thống điện đô thị. Khi các hệ thống điện mặt trời mái nhà không được cập nhật đầy đủ, ngành điện sẽ gặp khó trong dự báo phụ tải, tính toán công suất nguồn phân tán, đánh giá khả năng chịu tải của lưới và xây dựng kịch bản vận hành.

Ông Kiên nhấn mạnh: “Ngành điện rất mong người dân thông tin cho ngành điện. Việc này rất quan trọng trong vận hành hệ thống. Khi chúng ta có những thông số không chính xác thì sẽ ảnh hưởng đến công tác điều hành. Người dân chỉ cần gửi thông báo để ngành điện cập nhật dữ liệu, phục vụ vận hành và bảo đảm an toàn hệ thống”.

Một vấn đề được nhiều người dân quan tâm là có thể bán phần điện dư cho hàng xóm hay không. Đây là câu hỏi rất thực tế tại TP.HCM, nơi nhiều hộ dân có mái nhà hoặc khu đất phù hợp để lắp pin mặt trời nhưng nhu cầu sử dụng tại chỗ không phải lúc nào cũng hết sản lượng phát ra.

Theo ông Kiên, quy định hiện hành chưa cho phép mô hình này. Dù có thu tiền hay không thu tiền, việc chuyển điện từ hộ này sang hộ khác vẫn có thể được xem là một hình thức mua bán điện. Trong khi đó, mua bán điện là hoạt động kinh doanh có điều kiện. Rủi ro không chỉ nằm ở pháp lý. Việc tự kéo dây, tự đấu nối giữa hai hộ dân có thể phát sinh nguy cơ mất an toàn điện, cháy nổ và tranh chấp chi phí. Đại diện ngành điện cho rằng người dân nên tận dụng phần điện dư cho các thiết bị tiêu thụ tại chỗ như trạm sạc xe điện, bơm tưới, làm mát, sản xuất nhỏ hoặc chờ các mô hình cộng đồng dùng chung khi hành lang pháp lý được hoàn thiện.

Ông Bùi Quốc Hoan - Phó tổng giám đốc Tổng công ty Điện lực miền Nam cho rằng điện mặt trời áp mái là một trong những lời giải quan trọng cho cả bài toán an ninh năng lượng và chuyển đổi xanh. Đối với khu vực phía Nam, điều kiện bức xạ mặt trời tốt, số giờ phát điện đạt khoảng 2.000-2.600 giờ mỗi năm, tạo lợi thế rõ rệt cho mô hình tự sản, tự tiêu.

Ông Hoan phân tích, hiệu quả kinh tế là động lực đầu tiên khiến hộ dân và doanh nghiệp quan tâm đến điện mặt trời mái nhà. Với hệ thống được thiết kế phù hợp, thời gian hoàn vốn phổ biến có thể ở mức 4-6 năm. Sau thời gian hoàn vốn, người dùng tiếp tục hưởng lợi từ việc giảm chi phí điện trong nhiều năm.

Ông Hoan đề xuất: “Câu chuyện liên quan đến lắp đặt điện mặt trời cần phải đơn giản hóa. Tốt nhất là một cơ quan tiếp nhận toàn bộ thủ tục, có thời gian cam kết rõ ràng để tạo điều kiện tối đa cho người dân và doanh nghiệp. Muốn đạt mục tiêu phát triển điện mặt trời mái nhà thì ngoài cơ chế khuyến khích còn cần những giải pháp mạnh hơn về tài chính và chính sách”.

Đề xuất này chạm đúng điểm nghẽn của TP.HCM. Người dân không ngại đầu tư nếu biết rõ cần làm gì, nộp hồ sơ ở đâu và bao lâu được phản hồi. Doanh nghiệp không thiếu nhu cầu nếu thủ tục đấu nối, đăng ký, thông báo và cơ chế ghi nhận sản lượng minh bạch. Ngành điện cũng cần quy trình thống nhất để vừa khuyến khích đầu tư, vừa bảo đảm an toàn hệ thống.

Một hướng đi được nêu ra là nghiên cứu cơ chế một cửa cho điện mặt trời áp mái. Với hệ thống hộ gia đình quy mô nhỏ, thủ tục cần được giữ ở mức thông báo đơn giản. Với hệ thống công suất lớn, việc đăng ký cần đi kèm hướng dẫn rõ về an toàn, phòng cháy chữa cháy và khả năng đấu nối.

Bên cạnh thủ tục, chính sách tài chính cũng giữ vai trò quan trọng. Nếu muốn nâng tỷ lệ hộ gia đình, cơ quan hành chính, trường học, bệnh viện và doanh nghiệp lắp điện mặt trời mái nhà, TP.HCM cần cơ chế hỗ trợ tiếp cận vốn. Các gói tín dụng xanh, thuê mua thiết bị hoặc mô hình đầu tư bởi bên thứ ba có thể giúp người dân và doanh nghiệp giảm áp lực vốn ban đầu.

Không chỉ ngành điện, nhiều doanh nghiệp sản xuất tại TP.HCM và vùng kinh tế phía Nam cũng đang xem năng lượng sạch là điều kiện để duy trì sức cạnh tranh. Khi các thị trường xuất khẩu ngày càng quan tâm đến phát thải, việc sử dụng điện mặt trời áp mái, năng lượng tái tạo và các giải pháp tiết kiệm năng lượng không còn là lựa chọn mang tính hình ảnh. Đây đang trở thành yêu cầu thực tế trong chuỗi cung ứng.

Đại diện Công ty CP Chăn nuôi C.P. Việt Nam cho biết doanh nghiệp đang vận hành chuỗi sản xuất khép kín theo định hướng kinh tế tuần hoàn, sử dụng khoảng 34% năng lượng tái tạo, đưa vào vận hành 51 MW điện mặt trời và chấm dứt sử dụng than từ năm 2021. Doanh nghiệp cũng đặt mục tiêu đạt phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050.

Hiện điện mặt trời áp mái tại TP.HCM đã bước qua giai đoạn thử nghiệm. Nhu cầu có thật, hiệu quả kinh tế có thật và lợi ích môi trường có thật. Điều thành phố cần lúc này là tháo gỡ đồng bộ các điểm nghẽn về thủ tục, dữ liệu, tài chính và cơ chế sử dụng điện dư. Khi thủ tục đủ đơn giản, dữ liệu đủ đầy, tiêu chuẩn đủ rõ và vốn đủ dễ tiếp cận, những mái nhà ở TP.HCM sẽ không chỉ che nắng. Chúng có thể trở thành một hạ tầng năng lượng phân tán, giúp thành phố giảm áp lực lên lưới điện, nâng sức cạnh tranh của doanh nghiệp và đi nhanh hơn trên lộ trình tăng trưởng xanh.

Thanh Ngân