Trí tuệ nhân tạo (AI) trong đời sống nghệ thuật là câu chuyện được quan tâm hiện nay. Liệu thuật toán công nghệ sẽ thay thế mọi cảm xúc và kỹ năng của người nghệ sĩ? Giữa tư duy thẩm mỹ và đạo đức nhận thức, AI và con người sáng tạo có mâu thuẫn gì không?

AI chi phối hoạt động sáng tác, không phải đề tài của mạng xã hội, mà đã xuất hiện trong thực tế đời sống với hai thí dụ tiêu biểu trong năm 2025. Một là bộ phim “Chốt đơn” của đạo diễn Bảo Nhân - Nam Cito, đã dùng công nghệ để thay thế hình ảnh thật của diễn viên Thùy Tiên. Với tư cách Hoa hậu Hòa bình Quốc tế, Thùy Tiên đảm nhận vai Hoàng Linh trong “Chốt đơn”, nhưng khi bộ phim đang giai đoạn hậu kỳ thì cô vướng vòng lao lý, buộc nhà sản xuất phải sử dụng AI.

Hai là trên sân khấu Lễ hội Hoa ban 2025, ca sĩ Dương Hoàng Yến đã hát “Miền hoa ban ngày mới” - ca khúc do AI sáng tác, và công chúng có được một trải nghiệm âm nhạc mới mẻ của kỷ nguyên số.

Từ thành công với hai bộ phim “Lô tô” và “Phượng khấu”, đạo diễn Huỳnh Anh Tuấn lại gây bất ngờ khi phát hành album “NovelDemo” (Tiểu thuyết) được sử dụng AI. Cụ thể, Huỳnh Anh Tuấn đã viết tám bài thơ “Điều ngọt ngào nhất”, “Bên triền đồi”, “Tiểu thuyết”, “Ánh chớp”, “Những bình minh khác”, “Tạm biệt thảo nguyên”, “Đừng xa nhau nữa” và “Họa mi của mẹ”, rồi mượn trí tuệ nhân tạo phổ nhạc để có đủ ca khúc cho một album hoàn chỉnh.

Hứng thú với AI vì bị hấp dẫn bởi sự giao thoa giữa nghệ thuật và công nghệ, Huỳnh Anh Tuấn chia sẻ: “AI với sức mạnh kỹ thuật vượt trội, có thể giảm đáng kể thời gian sản xuất, chi phí và tối ưu hóa quy trình sáng tạo dựa trên những gợi ý từ con người. Tuy nhiên, bản chất máy móc của AI vẫn khiến nó thiếu đi sự nhạy cảm, chiều sâu cảm xúc mà chỉ con người mới có thể mang lại. AI có thể tạo ra giai điệu, nhưng để nó thực sự chạm đến trái tim người nghe, là một thử thách”.

Anh phân tích, một bài hát được coi là nghe được phải hội đủ ba tiêu chí. Thứ nhất, giai điệu và bản phối phải phù hợp với lời thơ, thể loại thơ. Thứ hai là giọng ca sĩ hát phải rõ lời. Thứ ba là giai điệu hạn chế cưỡng âm nhất có thể.

“Nhìn qua ai cũng tưởng dùng AI phổ nhạc đơn giản, nhưng có bắt tay vào rồi mới thấy khá nhọc nhằn. Tôi phải can thiệp rất nhiều, phải “dạy” cho AI biết cách hiểu và cảm nhận những ý nghĩa sâu sắc trong từng bài thơ. Điều này đòi hỏi rất nhiều thời gian và công sức, nhưng cũng chính đó làm nên sự thú vị của dự án này... Dù AI chưa thể thay thế hoàn toàn sự tinh tế của nghệ thuật từ con người, nhưng lại giúp mở rộng tiềm năng sáng tạo cho sự kết hợp giữa công nghệ và nghệ thuật” - đạo diễn Huỳnh Anh Tuấn nói.

Sự tác động của công nghệ đến những tác phẩm nghệ thuật, ngày càng làm đau đầu giới sáng tác. Kênh TRO Music không ngần ngại cổ súy các ca khúc AI, thu hút hàng triệu lượt theo dõi. Chỉ cần có ý tưởng, công nghệ sẽ giúp những người không biết gì về khúc thức và ký âm có thể tạo ra ca khúc như mong muốn. Ranh giới giữa nghiệp dư và chuyên nghiệp trong sáng tác ca khúc đã bị AI xóa nhòa. Chính nhờ sự hỗ trợ phối khí của AI, các ca khúc như “Vạn lý sầu”, “Đà Lạt còn mưa không em” lan tỏa mạnh mẽ mà không ít nhạc sĩ chuyên nghiệp cũng phải thèm khát.

Phải chăng ca khúc do công nghệ sáng tác đã đạt đến mức hoàn hảo? Nếu tinh ý, sẽ nhận ra sự cưỡng âm và ý tứ ngây ngô, rất ít cảm xúc. Nhạc sĩ Đông Thiên Đức, tác giả của những ca khúc ăn khách chia sẻ, đã từng dùng thử AI vào sáng tác. Nhưng lập tức, anh nhận thấy cái mà AI cho ra không hẳn là bài hát - vốn chứa đựng cả tình yêu, cảm xúc của con người và vạn vật. “Rất nhiều người hân hoan chia sẻ những bài hát họ “tự sáng tác từ AI”. Tất nhiên, vì họ vốn là người không chuyên hoặc chỉ là người nghe nhạc thích tò mò khám phá. Còn những người làm nghệ thuật thì xin đừng nhé” - nhạc sĩ Đông Thiên Đức nói.

Sự chi phối của công nghệ ngày càng rõ nét trong các hoạt động nghệ thuật. Một đêm nhạc của ca sĩ đã qua đời do AI thực hiện, một di cảo dang dở của nhạc sĩ cũng được AI hoàn thiện. Công chúng vô cùng hoảng hốt khi bản giao hưởng số 10 của Beethoven vốn dừng nửa chừng khi thiên tài nằm xuống, bỗng xuất hiện đầy đủ với phong cách giống hệt Beethoven.

Thậm chí, một bức tranh được giải quốc tế cũng do phần mềm tạo ra. Chủ nhân không ngần ngại tiết lộ đã dùng Midjourney với cơ sở dữ liệu là tranh của hàng trăm họa sĩ nổi tiếng khác nhau. Mỹ thuật đỉnh cao đứng trước nhiều thách thức, khi Midjourney cho phép người dùng dễ dàng tạo ra các bức tranh thông qua những mô tả, dữ liệu đầu vào bằng văn bản, sau đó AI cung cấp một tác phẩm hội họa đúng mong muốn của chủ nhân.

Thuật toán nào có thể sáng tạo nghệ thuật cho con người. Câu hỏi đặt ra hiện nay, liệu có cho phép coi sáng tạo của AI là tác phẩm xứng đáng được bảo vệ? Xưa nay, sáng tạo nghệ thuật là tố chất đặc biệt của con người, vậy nên việc thừa nhận sáng tạo nghệ thuật của AI sẽ đẩy cảm xúc nhân loại về đâu. Trước sự xâm thực như vũ bão của AI vào đời sống nghệ thuật, nhiều chuyên gia công nghệ đề xuất xây dựng khái niệm mới về sáng tạo, cho phép bao gồm cả những sản phẩm của AI, nhưng không thể xác lập bản quyền một cách rạch ròi. Cuộc tranh luận cho giới hạn của AI trong sáng tạo nghệ thuật vẫn chưa ngã ngũ.

Khi sử dụng AI, về mặt tích cực, cũng chính là khai thác lợi ích vật chất và tinh thần từ văn minh của con người để phục vụ con người. Chỉ là, chúng ta cần rành mạch và có chế tài chặt chẽ về lợi ích, cũng như sự phương hại mà AI đem lại. Lợi ích cộng đồng bền vững cần dựa trên những nguyên tắc căn bản nhất do chính con người xác lập, mà ở đây phải là trí tuệ của cộng đồng thông thái nhất, chứ không phải những thuật toán chính xác nhất.

TÂM HUYỀN