Trong nhiều thập niên, các thành phố ven biển trên thế giới được quy hoạch với tầm nhìn có thể tới hàng trăm năm. Thành phố Caen, miền Tây Bắc nước Pháp thử nghiệm mô hình táo bạo là xây dựng một khu đô thị mà ngay từ đầu đã được tính toán để tháo dỡ trong tương lai.
Nằm trên bán đảo Caen, khu vực rộng khoảng 35ha giữa sông Orne và kênh đào Caen dẫn ra biển từng là hạt nhân của dự án tái thiết đô thị đầy tham vọng. Theo kế hoạch ban đầu, khu Nouveau Bassin sẽ có khoảng 2.300-2.500 căn hộ, không gian thương mại, dịch vụ và hoạt động kinh tế, với tổng diện tích sàn xây dựng lên tới khoảng 250.000m2. Dự án có ngân sách khoảng 90 triệu EUR, là một phần trong chương trình tái phát triển hơn 300ha đất công nghiệp và cảng cũ của vùng đô thị Caen.
Nhờ vị trí đắc địa gần trung tâm thành phố, ga đường sắt, thư viện Alexis de Tocqueville và các thiết chế văn hóa, nơi đây từng được kỳ vọng trở thành một trong những khu dân cư hấp dẫn nhất vùng Normandy. Bước ngoặt xuất hiện vào năm 2023, sau khi các nghiên cứu khí hậu mới và những đánh giá của Ủy ban liên chính phủ về biến đổi khí hậu của Liên hợp quốc (IPCC) cho thấy nguy cơ nước biển dâng ngày càng rõ rệt.
Theo IPCC, mực nước biển trung bình toàn cầu có thể tăng từ khoảng 0,28m đến hơn 1m vào cuối thế kỷ 21 tùy theo kịch bản phát thải khí nhà kính. Theo Cơ quan Môi trường châu Âu, khoảng 40% dân số Liên minh châu Âu đang sinh sống tại các vùng ven biển, nơi chịu tác động ngày càng lớn của xói lở bờ biển, ngập lụt và nước biển dâng. Riêng Pháp sở hữu gần 5.000km bờ biển, khiến bài toán thích ứng trở thành thách thức lâu dài đối với nhiều đô thị.
Trường hợp Caen, bán đảo nằm trong vùng cửa sông Orne, chịu ảnh hưởng trực tiếp của thủy triều và các đợt nước dâng do bão. Các nghiên cứu thủy lực xác nhận khu vực này có thể đối mặt với tình trạng ngập lụt thường xuyên hơn trong vài thập niên tới, đe dọa khả năng tồn tại lâu dài của một khu dân cư đông đúc.
Thay vì đầu tư hàng trăm triệu euro để chống lại thiên nhiên bằng hệ thống đê chắn hoặc công trình bảo vệ quy mô lớn, chính quyền địa phương đã lựa chọn hướng đi khác, chấp nhận thực tế khí hậu và điều chỉnh quy hoạch ngay từ bây giờ.
Quyết định này đồng nghĩa với việc hủy bỏ gần như toàn bộ dự án ban đầu. Diện tích xây dựng được cắt giảm mạnh, từ khoảng 250.000m2 xuống chỉ còn khoảng 20.000m2. Phần lớn không gian sẽ được dành cho cây xanh, công viên, các khu vực hấp thụ nước và phục hồi sinh thái. Điều khiến mô hình Caen trở nên đặc biệt là khái niệm “đô thị có thời hạn”.
Theo kế hoạch mới, các công trình được xây dựng với tuổi thọ dự kiến khoảng 50-60 năm. Công việc tháo dỡ có thể bắt đầu từ khoảng năm 2070 và hoàn tất vào khoảng năm 2080 nếu các kịch bản khí hậu diễn biến như dự báo hiện nay. Nói cách khác, việc “rút lui có kiểm soát” đã được đưa vào ngay trong thiết kế đô thị.
Để giảm thiểu những tác động xã hội trong tương lai, thành phố cũng thay đổi hoàn toàn đối tượng sử dụng. Thay vì phát triển các khu nhà ở lâu dài hay nhà ở xã hội, dự án sẽ ưu tiên chỗ ở cho sinh viên, lao động ngắn hạn, người mới đến làm việc hoặc khách du lịch. Chính quyền tiếp tục giữ quyền sở hữu đất đai, trong khi các doanh nghiệp đầu tư công trình sẽ chịu trách nhiệm tháo dỡ khi hết vòng đời sử dụng.
VIỆT LÊ
