(ĐTTCO) - Trong những năm gần đây, hệ thống giáo dục đại học đẩy mạnh chính sách thu hút nguồn nhân lực chất lượng cao để thực hiện các mục tiêu đột phá về giáo dục, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Dù có những kết quả tích cực, song chính sách này cũng gặp khá nhiều thách thức.

Nỗ lực “trải thảm đỏ”

Thực hiện Nghị quyết số 45-NQ/TW về tiếp tục xây dựng và phát huy vai trò của đội ngũ trí thức đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước nhanh và bền vững trong giai đoạn mới, từ năm 2024, Đại học Quốc gia (ĐHQG) TPHCM thực hiện chương trình VNU-350 cùng với chương trình Giáo sư thỉnh giảng.

Giáo sư nước ngoài tham gia thỉnh giảng cho sinh viên Khoa y Trường Đại học Khoa học Sức khỏe (Đại học Quốc gia TPHCM). Ảnh: THANH HÙNG

Chương trình đặt mục tiêu đến năm 2030 thu hút, giữ chân và phát triển 350 nhà khoa học trẻ xuất sắc, các nhà khoa học đầu ngành… Tính đến nay, chương trình đã thu hút gần 200 nhà khoa học xuất sắc, cùng các chuyên gia, giáo sư đầu ngành của các đại học hàng đầu thế giới về làm việc.

Sau khi Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia và Nghị quyết 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo được ban hành, ĐHQG TPHCM tiếp tục đẩy mạnh chương trình thu hút nhân lực chất lượng cao.

Tại Trường ĐH Công thương TPHCM, PGS-TS Nguyễn Xuân Hoàn, Hiệu trưởng nhà trường cho biết, đã sớm “trải thảm đỏ” thu hút đội ngũ giáo sư, phó giáo sư, tiến sĩ nhằm kéo nguồn nhân lực khoa học chất lượng cao. Mục tiêu quan trọng là tìm được những nhà khoa học có khả năng dẫn dắt nhằm xây dựng nhóm nghiên cứu mạnh, triển khai đề tài trọng điểm, mở rộng hợp tác quốc tế.

Trong năm 2025, trường thu hút 3 phó giáo sư và 23 tiến sĩ, phần lớn được đào tạo ở nước ngoài. Sau 9 năm triển khai, hiệu quả nâng cao chất lượng đội ngũ của nhà trường đã cải thiện rõ rệt. Từ chỗ chỉ có 4 phó giáo sư và 12 tiến sĩ ban đầu, đến nay trường có 3 giáo sư, 39 phó giáo sư và 310 tiến sĩ. Tỷ lệ giảng viên có trình độ tiến sĩ vượt 52%, đảm bảo chất lượng để giảng dạy.

Trong khi đó, TS Phạm Thành Nhân, Phó Giám đốc Sở Nội vụ TPHCM, cho biết, trong giai đoạn 2018-2024, TPHCM thu hút 10 chuyên gia, nhà khoa học tại Khu Công nghệ cao TPHCM và Khu Nông nghiệp công nghệ cao. Trong đó có các chuyên gia làm việc ở lĩnh vực vi mạch bán dẫn, vật liệu nano, công nghệ sinh học…

Còn nhiều rào cản

Từ thực tế chương trình VNU-350 về thu hút, giữ chân nhà khoa học trẻ xuất sắc, nhà khoa học đầu ngành, GS-TS Nguyễn Thị Thanh Mai, Giám đốc ĐHQG TPHCM, cho rằng, Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mới, trong đó khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được xác định là động lực then chốt cho tăng trưởng nhanh và bền vững.

Tuy nhiên, nỗ lực của từng cơ sở giáo dục đại học sẽ khó đủ sức tạo đột phá nếu thiếu một khung chính sách quốc gia linh hoạt, minh bạch và có khả năng cạnh tranh quốc tế. Nếu có chính sách thị thực nhân tài thông thoáng, môi trường học thuật tốt, cơ sở vật chất đầy đủ, cơ chế đãi ngộ phù hợp..., Việt Nam hoàn toàn có thể trở thành điểm đến mới của nhân tài trong khu vực.

Các nhà khoa học trẻ chương trình VNU-350 của ĐHQG TPHCM làm việc tại phòng thí nghiệm Trường ĐH Khoa học Tự nhiên. ẢNH: THANH HÙNG

Chia sẻ kinh nghiệm thực tế, TS Cheong Wei Yang, Phó hiệu trưởng Trường ĐH Quản lý Singapore, cho biết, trong giai đoạn 2026-2030, Singapore đầu tư 37 tỷ USD thu hút nhân tài, phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và doanh nghiệp. Ngoài việc đầu tư cho các dự án khởi nghiệp để thu hút các chuyên gia quốc tế, Singapore cũng thu hút các nhà khoa học về nước và giao cho họ những vị trí đứng đầu để dẫn dắt.

Đặc biệt, trong chính sách này, Singapore còn thu hút các nhân sự có năng lực nghiên cứu khoa học ở các doanh nghiệp cùng tham gia với các viện, trường đại học để cùng nghiên cứu. Hiện Singpore có nhiều chương trình học bổng lớn và chính sách quốc gia để thu hút nhân tài…

Theo đại diện các trường đại học, việc thu hút nhân tài hiện nay vẫn đang đối mặt với nhiều rào cản. Bên cạnh yêu cầu xây dựng môi trường học thuật và nghiên cứu cạnh tranh, một số điểm nghẽn về thể chế vẫn tồn tại như thủ tục hành chính, giấy phép lao động, thời hạn lưu trú, quyền lợi đối với gia đình đi cùng, định danh pháp lý chuyên biệt cho thị thực nhân tài.

Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu về nguồn nhân lực chất lượng cao ngày càng gia tăng, những hạn chế này có thể ảnh hưởng đến khả năng thu hút, sử dụng và phát huy hiệu quả đội ngũ nhân lực trình độ cao.

- PGS-TS LÊ HẢI BÌNH, Phó Giám đốc Thường trực Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh:

Tạo môi trường làm việc hấp dẫn

Việc thu hút và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao cần được triển khai đồng bộ với nhiều nhóm giải pháp.

Theo đó, Việt Nam cần nâng cao chất lượng đào tạo nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển mới của đất nước, đồng thời tiếp tục hoàn thiện chính sách nhân sự theo hướng cạnh tranh, minh bạch, tạo môi trường làm việc hấp dẫn để thu hút và giữ chân người tài; xây dựng hệ sinh thái thuận lợi cho đổi mới sáng tạo, tăng cường kết nối giữa đào tạo, nghiên cứu với nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội.

Bên cạnh đó, cần đẩy mạnh nghiên cứu, học hỏi kinh nghiệm quốc tế, mở rộng hợp tác trong đào tạo và phát triển nguồn nhân lực, xây dựng cơ chế phù hợp để thu hút chuyên gia nước ngoài và đội ngũ trí thức người Việt Nam ở nước ngoài tham gia đóng góp cho sự phát triển đất nước. Ngoài ra, các cơ sở giáo dục đại học lớn cần phát huy vai trò hạt nhân trong đào tạo, phát triển và giữ chân nhân tài.

- Ông LƯU QUANG MINH, Phó Vụ trưởng Vụ Khoa học kỹ thuật và Công nghệ (Bộ Khoa học và Công nghệ):

Triển khai các chương trình hỗ trợ

Hiện Bộ KH-CN đang triển khai hàng loạt chương trình hỗ trợ hoạt động nâng cao năng lực khoa học công nghệ như: hỗ trợ khai thác, nâng cấp phòng thí nghiệm trọng điểm, trung tâm thử nghiệm dùng chung; đầu tư hỗ trợ các tạp chí khoa học trong nước nâng cấp đạt chuẩn trích dẫn quốc tế; tài trợ tổ chức các hội thảo khoa học quốc tế uy tín tại Việt Nam; hỗ trợ kinh phí tham gia mạng lưới nghiên cứu toàn cầu; cơ chế tài trợ, bồi dưỡng và giao nhiệm vụ đặc thù dành riêng cho các nhà khoa học trẻ, ươm mầm tài năng tương lai.

Bộ KH-CN cũng định hướng thời gian tới sẽ tiếp tục hoàn thiện thể chế khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo gồm: cơ chế vượt trội cho nhân tài; chương trình công nghệ chiến lược; đẩy mạnh hợp tác quốc tế; thương mại hóa công nghệ; đẩy mạnh liên kết viện - trưởng - doanh nghiệp; và xây dựng hệ sinh thái nghiên cứu cạnh tranh quốc tế.

- PGS-TS HUỲNH KHẢ TÚ,Phó Trưởng ban Phụ trách Ban Đào tạo ĐHQG TPHCM:

Có sự dịch chuyển từ khu vực công sang khu vực tư

Số lượng nhân tài và các cơ chế, chính sách thu hút, trọng dụng, sử dụng nhân tài thời gian qua vẫn còn một số hạn chế nhất định.

Thứ nhất, tình trạng thiếu hụt nhân tài trong các lĩnh vực công nghệ mũi nhọn ngày càng rõ nét. Các lĩnh vực công nghệ chiến lược có số lượng chuyên gia đạt chuẩn quốc tế còn thấp.

Thứ hai, chất lượng đào tạo nguồn nhân lực KH-CN chất lượng cao chưa đồng đều và còn khoảng cách so với yêu cầu thực tiễn, thiếu gắn kết với nhu cầu của doanh nghiệp và thị trường lao động; chưa thực sự khuyến khích tư duy sáng tạo, năng lực nghiên cứu độc lập và kỹ năng giải quyết vấn đề. Hiện tượng “chảy máu chất xám” vẫn tiếp diễn, có sự dịch chuyển nhân lực chất lượng cao từ khu vực công sang khu vực tư nhân hoặc ra nước ngoài.

Thứ ba, chính sách sử dụng và đãi ngộ nhân tài vẫn còn bất cập. Cụ thể là chính sách tiền lương và thu nhập, thủ tục hành chính, môi trường trong hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo chưa đủ sức cạnh tranh so với khu vực tư nhân và quốc tế, đặc biệt đối với các chuyên gia trình độ cao.

Nhóm PV