Mọi thành quả bền vững của con người, nếu nhìn thật sâu, đều không khởi sự từ tài năng, tiền bạc, địa vị hay cơ hội. Những điều ấy chỉ là phương tiện, là chất liệu, là cánh cửa bên ngoài. Cội nguồn thật sự của mọi thành tựu nằm ở nơi kín đáo nhất trong con người: tâm lực và tâm nguyện.

Một người có thể có trí tuệ sắc bén, nhưng nếu thiếu tâm lực, họ sẽ dễ bỏ cuộc khi gặp nghịch cảnh. Một người có thể có cơ hội lớn, nhưng nếu thiếu tâm nguyện đúng đắn, họ có thể biến cơ hội thành công cụ phục vụ cho tham vọng ích kỷ. Một người có thể đạt được nhiều thành công hữu hình, nhưng nếu trái tim không được gìn giữ, thành công ấy có thể trở thành gánh nặng, thậm chí trở thành con đường dẫn đến sự đánh mất chính mình.

Tâm lực là sức mạnh nội tâm giúp con người đứng vững giữa những biến động của đời sống. Đó là ý chí, sự kiên định, lòng nhẫn nại, khả năng chịu đựng cô đơn, năng lực vượt qua thất bại và phẩm chất không phản bội những giá trị cốt lõi của mình. Tâm lực không ồn ào. Nó không cần phô diễn. Nó giống như phần rễ của một thân cây: càng sâu thì cây càng vững, càng ít thấy thì càng quyết định sự sống còn.

Trong đời sống doanh nhân, người ta thường nói nhiều đến chiến lược, vốn, thị trường, công nghệ, nhân sự. Người từng trải sẽ hiểu rằng có một thứ còn quan trọng hơn mọi bản kế hoạch: đó là sức chịu đựng của nội tâm. Doanh nghiệp có thể thiếu vốn trong một giai đoạn, thiếu người trong một thời điểm, thiếu đơn hàng trong một chu kỳ; nhưng nếu người lãnh đạo thiếu tâm lực, mọi thứ sẽ nhanh chóng rạn nứt từ bên trong.

Tâm lực giúp con người không hoảng loạn khi bị hiểu lầm, không cay đắng khi thất bại, không kiêu ngạo khi thành công, không đánh mất phẩm giá khi bị thử thách. Nó là năng lực giữ cho mình còn là mình, ngay cả khi hoàn cảnh bên ngoài liên tục kéo mình ra khỏi chính mình.

Nhưng tâm lực thôi chưa đủ. Bởi một người có ý chí mạnh nhưng tâm nguyện sai lệch có thể trở thành người nguy hiểm. Lịch sử nhân loại đã chứng kiến nhiều con người có ý chí phi thường, có năng lực tổ chức, có sức ảnh hưởng lớn, nhưng vì tâm nguyện bị dẫn dắt bởi quyền lực, tham vọng và cái tôi, nên thành tựu của họ cuối cùng đổ vỡ nhiều hơn là phước lành.

Vì vậy, bên cạnh tâm lực, con người cần có tâm nguyện.

Tâm nguyện là điều sâu hơn mục tiêu. Mục tiêu thường trả lời câu hỏi: “Tôi muốn đạt được gì?” Còn tâm nguyện trả lời câu hỏi: “Tôi sống vì điều gì?” Mục tiêu có thể là doanh thu, chức vụ, tài sản, danh tiếng, quy mô. Nhưng tâm nguyện là khát vọng phụng sự, là lời cam kết âm thầm với cuộc đời, là mong muốn tạo ra giá trị vượt lên trên lợi ích cá nhân.

Một doanh nhân có mục tiêu có thể xây dựng một công ty lớn. Nhưng một doanh nhân có tâm nguyện có thể xây dựng một di sản. Một người có mục tiêu có thể thành công cho riêng mình. Nhưng một người có tâm nguyện có thể làm cho thành công của mình trở thành nguồn lực nâng đỡ người khác và giúp nhiều người khác thành công.

Triết học Đông phương từ lâu đã xem “tâm” là gốc của đời sống. Phật học nói: “Nhất thiết duy tâm tạo” — mọi sự đều từ tâm mà khởi. Nho học đặt nền tảng của trị quốc, bình thiên hạ trên việc tu thân, mà tu thân lại bắt đầu từ chính tâm, thành ý. Đạo học thì dạy con người trở về với sự tĩnh lặng, thuận theo đạo, bớt cưỡng cầu, bớt chấp ngã. Dù khác nhau về ngôn ngữ, các truyền thống ấy đều gặp nhau ở một điểm: muốn thay đổi đời sống bên ngoài, trước hết phải chuyển hóa đời sống bên trong.

Phương Tây cũng không xa lạ với chân lý ấy. Socrates từng nhấn mạnh rằng đời sống không được phản tỉnh thì không đáng sống. Các nhà khắc kỷ như Marcus Aurelius, Epictetus hay Seneca đều cho rằng con người không thể kiểm soát mọi biến cố, nhưng có thể kiểm soát thái độ, lựa chọn và phẩm chất nội tâm của mình. Nói cách khác, tự do lớn nhất của con người không nằm ở việc ta có thể làm mọi điều mình muốn, mà nằm ở việc ta không để hoàn cảnh bên ngoài cai trị linh hồn mình.

Đông phương gọi đó là tu tâm. Tây phương gọi đó là tự chủ đạo đức. Kinh Thánh gọi đó là gìn giữ tấm lòng.

Trong sách Châm Ngôn, Vua Salômôn đã để lại một lời dạy vô cùng sâu sắc: “Khá cẩn thận giữ tấm lòng của con hơn hết, vì các nguồn sự sống do nơi nó mà ra".

Đây không chỉ là một lời khuyên đạo đức. Đây là một nguyên lý sống. Trái tim trong Kinh Thánh không chỉ là nơi chứa cảm xúc, mà là trung tâm của ý chí, tư tưởng, động cơ, lựa chọn và nhân cách. Nói cách khác, trái tim là nguồn mạch từ đó đời sống tuôn chảy.

Nếu nguồn nước trong lành, dòng sông sẽ trong lành. Nếu nguồn nước bị ô nhiễm, dù dòng chảy có rộng lớn đến đâu, nó vẫn đục và mang theo độc tố. Cũng vậy, nếu trái tim một người được gìn giữ trong sự ngay thẳng, khiêm nhường, yêu thương và kính sợ điều thiện lành, thì những gì họ tạo ra sẽ có khả năng trở thành phước lành. Nhưng nếu trái tim bị ô nhiễm bởi kiêu ngạo, ganh tị, tham lam, oán hận hay dục vọng quyền lực, thì ngay cả những thành công rực rỡ cũng có thể mang mầm hủy hoại.

Có những người thất bại vì thiếu năng lực. Nhưng cũng có nhiều người sụp đổ vì không gìn giữ được trái tim khi đã có năng lực. Khi còn nghèo khó, họ khiêm nhường; khi thành công, họ tự mãn. Khi còn nhỏ bé, họ biết ơn; khi có quyền lực, họ xem người khác như công cụ. Khi khởi nghiệp, họ nói về lý tưởng; khi có lợi ích, họ đánh đổi lý tưởng để bảo vệ vị trí. Bi kịch lớn nhất của con người không phải là không đạt được điều mình muốn, mà là đạt được điều mình muốn rồi đánh mất điều mình từng tin.

Bởi vậy, thành tựu không chỉ thử thách năng lực của con người; thành tựu còn thử thách trái tim của con người.

Nghịch cảnh thử xem ta có đủ bền bỉ hay không. Thành công thử xem ta có còn khiêm nhường hay không. Quyền lực thử xem ta có còn công chính hay không. Tiền bạc thử xem ta có còn tự do hay đã trở thành nô lệ của nó. Danh tiếng thử xem ta có còn sống thật hay bắt đầu vào vai diễn trước đám đông.

Một người có tâm lực sẽ không dễ gục ngã trước nghịch cảnh. Một người có tâm nguyện sẽ không dễ tha hóa trước thành công. Và một người biết gìn giữ trái tim sẽ hiểu rằng điều quan trọng nhất không phải là mình đi được bao xa, mà là trong suốt hành trình ấy, mình đã trở thành con người như thế nào.

Trong kinh doanh, tâm lực giúp người lãnh đạo vượt qua những ngày không ai nhìn thấy nước mắt phía sau quyết định. Tâm nguyện giúp họ nhớ rằng doanh nghiệp không chỉ là cỗ máy tạo lợi nhuận, mà còn là cộng đồng của con người, là nơi tạo sinh kế, nuôi dưỡng phẩm giá lao động và đóng góp cho xã hội. Tâm lực giúp họ đứng dậy sau thất bại. Tâm nguyện giúp họ không dùng thành công để làm tổn thương người khác.

Một doanh nghiệp được xây bằng tham vọng có thể lớn nhanh, nhưng một doanh nghiệp được xây bằng tâm nguyện mới có thể lớn bền. Tham vọng thường hỏi: “Tôi sẽ được gì?” Còn tâm nguyện hỏi: “Điều này sẽ làm cho ai được tốt hơn?”

Tham vọng có thể tạo ra tốc độ, nhưng tâm nguyện mới tạo ra chiều sâu. Tham vọng có thể đưa con người lên cao, nhưng tâm nguyện mới giữ con người không rơi khỏi chính mình. Bởi sau cùng, giá trị lớn nhất của một doanh nghiệp không chỉ nằm ở quy mô, lợi nhuận hay vị thế trên thương trường, mà nằm ở dấu ấn tử tế mà nó để lại trong đời sống con người.

Một doanh nghiệp thật sự vĩ đại không chỉ là nơi tạo ra của cải, mà còn là nơi nuôi dưỡng phẩm giá lao động, gieo niềm tin, lan tỏa điều thiện lành và làm cho thành công của mình trở thành phước lành cho người khác.

Vì vậy, hãy gìn giữ trái tim - bởi từ trái tim ấy sẽ sinh ra tầm nhìn, nhân cách, văn hóa và số phận của cả một tổ chức.

(*) Tổng giám đốc New Toyo Việt Nam

Nhan Húc Quân (*)