Giữa vùng lõi Phong Nha - Kẻ Bàng, quần thể hang Kling, Rục Cà Roòng, A Cu vừa mở cửa đón khách. Bên trong là sông ngầm, nhũ đá triệu năm tuổi, dấu tích người Arem và giấc mơ du lịch xanh nơi biên viễn Quảng Trị.

Chạm vào núi đá nguyên sơ

Sáng sớm ở xã Thượng Trạch, mây trườn thấp qua những triền núi đá vôi như khói bếp của đại ngàn.

“Muốn thấy Kling thì phải chịu khó đi bộ. Đường đẹp nhất là đường không có đường”, Đinh Rinh, người địa phương cười, rồi vác ba lô bước trước.

Thượng Trạch bây giờ thuộc tỉnh Quảng Trị sau sắp xếp địa giới hành chính, nhưng với nhiều người, vùng đất này vẫn mang hình dung cũ, một miền biên viễn nằm sâu trong lõi di sản thiên nhiên thế giới Phong Nha - Kẻ Bàng. Nơi đây núi nối núi, đá chồng đá, rừng già phủ kín những bí mật mà con người đi qua hàng chục năm vẫn chưa kể hết.

Con đường vào hang Kling len dưới tán cây cổ thụ, băng qua những thân gỗ phủ rêu dày như nhung xanh. Thi thoảng có tiếng chim vọng xuống, tiếng nước chảy rất xa, và tiếng dép cao su dẫm lên lá mục nghe khô giòn.

Sau gần hai giờ leo dốc, cửa hang Kling hiện ra bất ngờ như một cổng thành thời tiền sử. Vòm hang mở rộng, cao đến mức người đứng dưới thấy mình nhỏ như chiếc kim rơi giữa sân ga.

Luồng gió mát từ trong lòng núi thổi ra mang theo hơi nước lạnh và mùi đá ẩm hàng triệu năm. “Lần đầu ai tới cũng đứng im vài phút. Vì thiên nhiên ở đây biết cách làm người ta im lặng”, ông Rinh nói.

Dòng sông dưới lòng núi và ký ức người Arem

Bước vào Kling là bước từ thế giới ánh sáng sang một thế giới khác. Ánh nắng ngoài rừng dừng lại ở mép cửa hang. Bên trong là tiếng nước vang vọng.

Một dòng suối ngầm chảy xuyên lòng hang, trong đến mức soi rõ từng viên cuội dưới đáy. Nước len qua các bậc đá, lách dưới những khối thạch nhũ rồi biến mất vào bóng tối sâu hun hút.

Càng đi sâu, hang càng mở ra như những đại sảnh liên tiếp. Từ trần hang, nhũ đá rủ xuống thành từng dải. Từ nền hang, măng đá vươn lên như những ngọn tháp. Có khối giống tượng Phật ngồi thiền, có khối như thác nước đông cứng, có chỗ trông như rừng san hô hóa thạch. Ánh đèn pin lia đến đâu, trí tưởng tượng chạy đến đó.

Vách đá cao khoảng 30m, người địa phương gọi là “bức tường Arem”, sừng sững như một trang sử dựng đứng. Cái tên ấy nhắc về cộng đồng Arem từng sống trong những hang đá vùng này.

Nhiều nghiên cứu từng xem người Arem là một trong những cộng đồng cư trú hang đá muộn hiếm hoi còn được ghi nhận ở Việt Nam trong thế kỷ XX. Với họ, hang là chỗ ở, và là không gian sống gắn với tín ngưỡng, ký ức và sinh tồn.

Cách Kling không xa là hang A Cu. Nếu Kling đồ sộ như đại giáo đường của đá, A Cu giống một bảo tàng điêu khắc tự nhiên.

Chỉ dài khoảng 600m, nhưng mật độ nhũ đá dày đặc. Từng cụm thạch nhũ xếp lớp như rèm pha lê. Có chỗ nhỏ giọt tí tách, từng giọt nước giàu khoáng chất tiếp tục công việc mà thiên nhiên làm suốt hàng triệu năm, xây thêm đá bằng nước.

Hang Rục Cà Roòng lại mang vẻ trầm mặc hơn. Dòng nước xanh lặng lẽ uốn qua các tảng đá lớn, tiếng chảy nghe rất khẽ. Không gian ở đây không gây choáng ngợp, mà tạo cảm giác bình an như đang bước vào lòng một ngôi chùa đá.

Một chuyên gia khảo sát địa chất từng nhận xét, những hang động kiểu này là “cuốn biên niên sử sống” của trái đất. Mỗi lớp nhũ đá là một bản ghi khí hậu, thủy văn, chuyển động địa tầng kéo dài hàng triệu năm.

Ông Nguyễn Quốc Hạnh, Bí thư Đảng ủy xã Thượng Trạch cho biết, quần thể Kling, Rục Cà Roòng, A Cu đã được Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng chuẩn thuận đưa vào khai thác du lịch trải nghiệm theo dự án khám phá bách xanh đá và hang Kling. “Chúng tôi xác định đây không phải du lịch đại trà. Phải là du lịch sinh thái, giới hạn khách, ưu tiên bảo tồn và tạo sinh kế cho người dân bản địa”. Ông Hạnh nói.

Đó là cách làm đúng. Vì giá trị của khu vực này không chỉ nằm trong hang động. Trên các triền đá dựng đứng quanh đó là quần thể bách xanh đá cổ thụ. Có cây hàng trăm năm tuổi, rễ bám sâu vào khe đá như những bàn tay giữ núi.

Các nhà sinh học xem đây là hệ sinh thái đặc hữu quý hiếm. Còn người dân địa phương nhìn đơn giản hơn: “Cây già hơn cả đời ông nội mình”, Đinh Rầu kể.

Du lịch có thể giúp Thượng Trạch đổi đời. Thanh niên bản địa có việc làm như porter, hướng dẫn viên, lái xe, đầu bếp. Phụ nữ có thể bán nông sản, dệt thổ cẩm, làm homestay. Trẻ em lớn lên thấy quê mình là tài sản chứ không phải nơi phải rời đi.

Phong Nha - Kẻ Bàng từng nổi tiếng thế giới nhờ những kỳ quan như Sơn Đoòng, Hang Én hay Động Phong Nha. Nhưng đôi khi, những nơi chưa nổi tiếng lại là nơi đáng quý nhất, vì chúng còn nguyên cảm giác lần đầu của trái đất.

Chiều muộn, rời cửa hang Kling, ánh nắng xiên qua rừng già. Ông Đinh Rinh quay lại nhìn cửa hang rồi nói nửa đùa nửa thật: “Mấy triệu năm nó nằm yên ở đó. Giờ đến lượt con người phải học cách cư xử cho tử tế”.

Một câu nói mộc mạc, nhưng có lẽ là toàn bộ triết lý phát triển của vùng đất này. Bởi với những báu vật như Kling, Rục Cà Roòng, A Cu, điều khó nhất không phải mở cửa cho du khách vào, mà là sau khi bước ra, mọi thứ vẫn còn nguyên như trước.

MINH PHONG