Tại TPHCM, quá trình già hóa dân số diễn ra nhanh, cùng với sự thu hẹp mô hình gia đình, mật độ dân cư cao, gánh nặng bệnh mạn tính không lây nhiễm… đã và đang đặt ra yêu cầu cấp thiết về một hệ thống chăm sóc dài hạn chuyên nghiệp, toàn diện, nhân văn cho người cao tuổi (NCT).

Cung chưa đủ cầu

Chật vật trong hành trình tìm nơi gửi gắm người mẹ hơn 80 tuổi bị sa sút trí tuệ, chị Lê Thị Bích (50 tuổi, ngụ phường Xuân Hòa, TPHCM) cho biết, gia đình chị chấp nhận chi trả mức phí cao và mong muốn tìm được một nơi vừa có bác sĩ chuyên môn, vừa có không gian xanh, lại gần nhà để con cháu có thể đến thăm mẹ chị mỗi ngày. Nhưng sau nhiều ngày tìm kiếm, tham khảo trên các hội nhóm và đến tận nơi tìm hiểu, gia đình vẫn chưa tìm được chỗ ưng ý. Các trung tâm dưỡng lão tư nhân có chất lượng tốt thì luôn trong tình trạng hết chỗ, còn bệnh viện thì chỉ nhận điều trị cấp tính, không thể nuôi dưỡng mẹ chị dài hạn.

Theo ThS Phạm Bình An, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển TPHCM, hiện thành phố có trên 1,6 triệu NCT, chiếm 11% dân số - mức cao nhất trong cả nước, trong khi chỉ có 36 cơ sở chăm sóc hơn 3.500 NCT (cả công lập và tư nhân). Trong đó, nhóm cơ sở công lập với 10 đơn vị đóng vai trò nền tảng khi chăm sóc hơn 2.200 NCT, như: Trung tâm Bảo trợ Chánh Phú Hòa, Trung tâm Thành Lộc, Điều dưỡng tâm thần Tân Định, Trung tâm Tân Hiệp…, với chức năng chủ yếu là nuôi dưỡng dài hạn các trường hợp có hoàn cảnh đặc biệt hoặc cần chăm sóc toàn thời gian. 26 cơ sở ngoài công lập tham gia vào hoạt động xã hội hóa, chăm sóc hơn 1.300 NCT.

Trong số này, nhiều cơ sở quy mô vừa và nhỏ được ghi nhận hoạt động hiệu quả như: Cơ sở chăm sóc người cao tuổi Bình Mỹ, Trung tâm Bảo trợ người già Thiên Ân, Nhà Dưỡng lão tình thương Vinh Sơn, Dưỡng lão Vườn Lài 2, Cơ cở người cao tuổi Bình Mỹ Gold, Chăm sóc người cao tuổi Trung Xuân Thu... Tuy vậy, phần lớn các cơ sở vẫn vận hành theo mô hình nội trú truyền thống. Chi phí dịch vụ ở khu vực xã hội hóa còn cao, vượt khả năng chi trả của nhiều gia đình có thu nhập trung bình và thấp.

TS-BS Huỳnh Minh Chín, Phó Giám đốc Sở Y tế TPHCM, thông tin, TPHCM là địa phương có quy mô dân số lớn nhất cả nước, đồng thời cũng nằm trong nhóm có tốc độ già hóa nhanh. Quá trình đô thị hóa và nhịp sống hiện đại đang làm thay đổi sâu sắc cấu trúc gia đình truyền thống. Mô hình gia đình nhiều thế hệ chung sống ngày càng ít, thay vào đó là các gia đình hạt nhân hoặc người trẻ sống độc lập để thuận tiện cho công việc. Khoảng cách thế hệ, áp lực mưu sinh và di cư lao động khiến việc chăm sóc NCT trong gia đình gặp nhiều hạn chế. Điều này làm gia tăng nhu cầu về các dịch vụ chăm sóc chuyên nghiệp, đặc biệt là các viện dưỡng lão và trung tâm chăm sóc NCT.

“Trong bối cảnh đó, việc phát triển hệ thống viện dưỡng lão không còn là lựa chọn mang tính bổ trợ, mà đã trở thành một nhu cầu cấp thiết của xã hội hiện đại. Viện dưỡng lão ngày nay không chỉ đơn thuần là nơi “chăm sóc cuối đời”, mà cần được nhìn nhận như không gian sống an toàn, nhân văn, giúp NCT duy trì sức khỏe thể chất, tinh thần và tiếp tục tham gia vào các hoạt động xã hội phù hợp”, TS-BS Huỳnh Minh Chín nhận xét.

Đảm bảo công bằng trong tiếp cận dịch vụ

Theo PGS-TS-BS Võ Thành Toàn, Phó Giám đốc Bệnh viện Thống Nhất, số lượng NCT ở TPHCM không ngừng tăng và có thể nhiều hơn nữa vì NCT từ các tỉnh, thành phố khác đến TPHCM để điều trị. Hiện nay, các viện dưỡng lão tư nhân với điều kiện cơ sở vật chất và dịch vụ tốt thường có chi phí cao, vượt quá khả năng chi trả của phần lớn NCT có thu nhập trung bình hoặc thấp. Trong khi đó, các cơ sở công lập còn ít, nguồn lực hạn chế, chưa đáp ứng được nhu cầu ngày càng tăng. Điều này đòi hỏi sự vào cuộc mạnh mẽ hơn của Nhà nước trong việc hoạch định chính sách, khuyến khích xã hội hóa, đồng thời bảo đảm công bằng trong tiếp cận dịch vụ chăm sóc NCT.

Già hóa dân số là xu thế tất yếu, nhưng áp lực mà nó tạo ra cho hệ thống an sinh xã hội hoàn toàn có thể được giảm nhẹ nếu có sự chuẩn bị kịp thời và đồng bộ. Việc phát triển mạng lưới viện dưỡng lão, hoàn thiện chính sách an sinh - y tế, đầu tư hạ tầng thân thiện với NCT và thay đổi nhận thức xã hội là những giải pháp không thể tách rời. Đây không chỉ là thách thức, mà còn là cơ hội để TPHCM tiên phong xây dựng mô hình đô thị thích ứng với già hóa dân số, hướng đến một xã hội nhân văn và phát triển bền vững.

Theo các chuyên gia y tế, trong bối cảnh già hóa dân số như hiện nay, hệ thống chăm sóc NCT trên địa bàn TPHCM cần được điều chỉnh theo hướng phù hợp. Mô hình đa tầng dịch vụ được xem là hướng đi khả thi. Thay vì xem viện dưỡng lão như một mô hình chăm sóc duy nhất hoặc trung tâm của hệ thống, chăm sóc NCT cần được tổ chức thành một chuỗi liên tục, gắn với mức độ phụ thuộc và nhu cầu thực tế của từng nhóm đối tượng. Mô hình đa tầng bao gồm chăm sóc tại nhà, chăm sóc ban ngày và bán trú, nhà ở có hỗ trợ, dưỡng lão, điều dưỡng nội trú, đến chăm sóc giảm nhẹ và cuối đời. Cách tổ chức này giúp bảo đảm NCT được tiếp cận dịch vụ đúng mức độ, đúng thời điểm, đồng thời tránh lãng phí nguồn lực do phát triển dàn trải các cơ sở nội trú chuyên sâu.

Trong mô hình đa tầng, chăm sóc tại nhà và tại cộng đồng giữ vai trò nền tảng. Đây là tầng dịch vụ bao phủ rộng nhất, đáp ứng nhu cầu của đa số NCT còn khả năng tự lập hoặc chỉ cần hỗ trợ một phần trong sinh hoạt hàng ngày. Các dịch vụ chăm sóc tại nhà có hỗ trợ chuyên môn, kết hợp theo dõi sức khỏe và phục hồi chức năng cơ bản, giúp NCT kéo dài thời gian sống độc lập và nâng cao chất lượng sống. Song song đó, các trung tâm chăm sóc ban ngày tạo ra không gian sinh hoạt, giao lưu và trị liệu, vừa đáp ứng nhu cầu chăm sóc, vừa giúp NCT duy trì vai trò xã hội, kết nối cộng đồng. Ở các tầng dịch vụ cao hơn, nhà ở có hỗ trợ và cơ sở dưỡng lão điều dưỡng đóng vai trò là tuyến chăm sóc chuyên sâu, dành cho nhóm NCT có mức độ phụ thuộc cao, mắc bệnh mạn tính hoặc sa sút trí tuệ.

Việc phát triển các loại hình này cần gắn chặt với quy hoạch không gian đô thị, tránh xu hướng tập trung quá mức tại khu vực trung tâm, nơi quỹ đất hạn chế và chi phí vận hành cao. Đồng thời, chăm sóc giảm nhẹ và chăm sóc cuối đời cần được tích hợp một cách nhân văn, chuyên nghiệp, bảo đảm NCT được chăm sóc toàn diện cả về thể chất lẫn tinh thần trong giai đoạn cuối của cuộc sống.

Theo ông Nguyễn Tăng Minh, Phó Giám đốc Sở Y tế TPHCM, thành phố đặt mục tiêu đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 hình thành một số trung tâm dưỡng lão hiện đại, đa chức năng ngang tầm khu vực. Việc phát triển dịch vụ dưỡng lão sẽ gắn kết chặt chẽ với hệ thống y tế, bảo hiểm y tế, y học cổ truyền và công tác xã hội, đảm bảo mọi NCT đều được chăm sóc toàn diện cả về thể chất lẫn tinh thần. Cùng với đó, tập trung xây dựng và triển khai Đề án phát triển các loại hình dịch vụ trung tâm dưỡng lão; đồng thời khuyến khích phát triển mô hình hợp tác công - tư, huy động doanh nghiệp, tổ chức xã hội cùng tham gia đầu tư cơ sở vật chất, cung cấp dịch vụ chăm sóc chất lượng cao cho NCT.

MINH NAM - MINH KHUÊ