Trên một ngọn đồi cao ở Đà Lạt, tỉnh Lâm Đồng, có một kho tư liệu quý đang âm thầm kể lại câu chuyện về một vương triều và dòng chảy lịch sử Việt Nam suốt hàng trăm năm. Đó là Mộc bản triều Nguyễn, Di sản tư liệu thế giới đầu tiên của Việt Nam được UNESCO ghi danh, hiện được bảo quản tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV, trực thuộc Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước, Bộ Nội vụ.

Hành trình trở về quá khứ

Năm 1802, sau khi thiết lập vương triều, các vua nhà Nguyễn đặc biệt chú trọng việc biên soạn sử liệu để ổn định xã hội, củng cố vị thế triều đại. Năm 1811, vua Gia Long thành lập Sử cục; đến năm 1820, vua Minh Mạng lập Quốc Sử quán, cơ quan chuyên trách soạn thảo, khắc in và bảo quản các bộ chính sử, chính văn.

Trải qua hơn một thế kỷ, Quốc Sử quán để lại khối tư liệu đồ sộ gồm 33.976 tấm mộc bản, tương ứng hơn 100 đầu sách thuộc nhiều lĩnh vực như lịch sử, địa lý, chính trị, quân sự, pháp chế và văn hóa. Những bộ sách quan trọng như Đại Nam thực lục, Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Đại Nam nhất thống chí đều có bản gốc là các tấm mộc bản này.

Mộc bản không chỉ là tư liệu lịch sử, mà còn là tác phẩm nghệ thuật điêu luyện. Mỗi bản khắc là sự kết tinh của trí tuệ sử thần và bàn tay tài hoa của những người thợ chạm khắc. Kỹ thuật khắc ngược chữ Hán Nôm trên gỗ đòi hỏi sự tỉ mỉ tuyệt đối; từng nét chữ sắc sảo, uyển chuyển hiện lên trên thớ gỗ như những bức họa bút.

Đỉnh cao của nghệ thuật chế tác mộc bản còn thể hiện qua các hình họa rồng, phượng, hoa văn, họa đồ và ấn triện của nhà vua. Để hoàn thành một bộ quốc sử, triều đình phải huy động bộ máy biên tập hùng hậu với các văn võ đại thần đứng đầu, tuân theo quy chế nghiêm ngặt. Có bộ sách như Đại Nam thực lục phải mất gần 100 năm mới hoàn thành bản thảo và khắc in.

Sứ mệnh bảo tồn

Năm 1960, toàn bộ khối mộc bản cùng các văn khố Hoàng triều khác được di dời từ Huế lên Đà Lạt, tận dụng khí hậu khô ráo, mát mẻ của vùng cao nguyên để bảo quản lâu dài. Trước đó, mộc bản từng được lưu giữ tại Tàng bản đường ở Huế và sau này là Viện Văn hóa Trung phần (tên gọi khác của Thư viện Bảo Đại).

Hiện nay, mộc bản được bảo quản trong nhà kho chuyên dụng thiết kế theo kiểu “kho trong kho”, với hai lớp tường bảo vệ trên một quả đồi cao, thoáng đãng tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV.

Bà Trần Thị Minh, Phó Giám đốc Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV, cho biết các phòng kho được trang bị hệ thống kiểm soát nhiệt độ, độ ẩm nhằm kéo dài tuổi thọ cho gỗ. Các tấm mộc bản được sắp xếp khoa học trên kệ, cố định bằng tấm đỡ và phân loại theo chủ đề để thuận tiện tra cứu.

Mộc bản triều Nguyễn không chỉ là bảo vật của quá khứ, mà còn là nguồn sử liệu tin cậy để các nhà khoa học khảo cứu, đối chiếu khi nghiên cứu lịch sử Việt Nam. Ngày 31-7-2009, UNESCO ghi danh Mộc bản triều Nguyễn vào danh mục Di sản tư liệu thế giới.

Giữa không gian yên bình của Đà Lạt, những tấm gỗ quý vẫn tiếp tục sứ mệnh kết nối quá khứ với hiện tại, khẳng định tầm vóc văn hóa và bản sắc dân tộc Việt Nam trên bản đồ di sản nhân loại.

Ông Nguyễn Xuân Hùng, Giám đốc Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV, cho biết trung tâm đã số hóa toàn bộ 33.976 tấm mộc bản triều Nguyễn. Qua đó, công chúng có thể tiếp cận nội dung, thông tin, hình dáng của từng tấm mộc bản gốc và quan sát cả dấu vết chạm khắc của thợ thủ công xưa.

>> Báo SGGP giới thiệu một số hình ảnh trong kho lưu trữ mộc bản triều Nguyễn:

ĐOÀN KIÊN