(ĐTTCO) - Xã hội càng phát triển thì “tiền” càng gọn nhẹ. Và đến nay, khi loài người đang bước vào kỷ nguyên số, đồng tiền cũng đang tiến dần tới mức “vô hình”, không thể cầm nắm sờ mó được.

Hiện nay, đã có những đất nước nơi đồng tiền hữu hình (tiền mặt) gần như không tồn tại, hay chỉ chiếm một phần nhỏ trong hoạt động thanh toán hàng ngày của người dân. Hãy cùng ĐTTC điểm qua vài đất nước như vậy nhé.

Thụy Điển: Khó tiêu tiền trong túi

Người phương Tây có câu châm ngôn, “túi nặng thì lòng nhẹ”, tức nếu túi bạn đầy tiền, thì lòng bạn sẽ nhẹ nhõm tươi vui. Nhưng câu châm ngôn này dường như không còn đúng nữa, đặc biệt nếu bạn đang ở Thụy Điển, bởi việc tiêu tiền mặt ở quốc gia này ngày nay khó khăn, không kém gì việc bạn phải thanh toán bằng mã QR ở Việt Nam cách nay chừng chục năm.

Nếu có một ngày bạn đi đến Thụy Điển và ra đường với một xấp dày cộp đồng krona của nước này, đi loanh quanh rồi ghé vào quán cà phê mua ly nước, bạn sẽ thấy hụt hẫng bởi không có cửa hàng nào chấp nhận thanh toán bằng tiền giấy.

Tiền mặt ở Thụy Điển không bị cấm, nhưng từ lâu đã không còn là phương tiện thanh toán ưu tiên. Tại các thành phố của Thụy Điển, rất nhiều hàng quán, cửa hàng tiện lợi, bảo tàng, rạp chiếu phim treo hẳn biển “không nhận tiền mặt” ngay quầy tính tiền.

Còn nữa, nếu chỉ có tiền mặt, gần như bạn không thể di chuyển bằng các phương tiện giao thông công cộng. Khi mua vé tàu hoặc xe buýt, bạn phải có thẻ hoặc app thanh toán.

Thậm chí, nếu bạn cần đi taxi mà không có thẻ hoặc app thanh toán cũng hơi phiền hà, vì hầu hết tài xế taxi Thụy Điển đều treo biển “cashless” (không nhận tiền mặt) ở trong xe. Hy hữu lắm cũng có người chấp nhận tiền mặt, nhưng với điều kiện là đưa vừa đúng hoặc bo luôn nếu đưa dư, vì họ không có tiền mặt để thối lại.

Giao dịch giữa cá nhân với cá nhân ở Thụy Điển cũng hiếm khi dùng tiền mặt, mà thường người ta dùng ứng dụng Swish, một nền tảng thanh toán di động do các ngân hàng lớn phối hợp phát triển, để chuyển tiền cho nhau.

Ở Việt Nam, trả tiền mặt cho bạn bè, người quen là chuyện rất bình thường. Nhưng ở Thụy Điển, nếu bạn rút tiền mặt để trả, họ sẽ nhìn bạn như người “ở trỏng mới ra”.

Thực ra, cũng có một số ít siêu thị lớn, cửa hàng ở vùng nông thôn, hoặc dịch vụ công nhất định vẫn chấp nhận tiền mặt. Nhưng bạn phải tìm hiểu trước để biết chắc chỗ nào chấp nhận tiền mặt, chứ không thể mặc nhiên bước vào và đưa tiền như ở Việt Nam.

Tiêu tiền mặt đã khó, để có tiền mặt ở Thụy Điển còn khó hơn, vì hầu như rất hiếm thấy ATM trên phố, và một số ngân hàng thậm chí không xử lý tiền mặt tại quầy. Việc đổi tiền, nộp tiền mặt hay rút số lượng lớn đều tốn thời gian và có phí cao.

Một điều đáng chú ý, là việc loại bỏ dần tiền mặt trong hoạt động thanh toán thường ngày ở Thụy Điển hoàn toàn không phải do một mệnh lệnh, hay chỉ thị nào từ các cơ quan thẩm quyền. Nó hoàn toàn là sự phát triển tự nhiên của xã hội, khi người dân ai cũng có thẻ ngân hàng, cũng có ứng dụng thanh toán, và dần cảm thấy không dùng tiền mặt sẽ tiện lợi hơn nhiều.

Trái lại, chính phủ phải ban hành một số mệnh lệnh để duy trì tiền mặt, chẳng hạn đã yêu cầu các ngân hàng duy trì khả năng cung ứng tiền mặt ở mức tối thiểu, đặc biệt tại các khu vực nông thôn; một số dịch vụ công thiết yếu được khuyến nghị không từ chối tiền mặt hoàn toàn, nhằm bảo đảm tính bao trùm xã hội.

Ấn Độ: Cú “nhảy cóc” bằng UPI

Nếu Thụy Điển đại diện cho quá trình chuyển đổi tự nhiên trong một nền kinh tế phát triển, thì Ấn Độ lại là thí dụ điển hình của “cú nhảy cóc” công nghệ. Với dân số hơn 1 tỷ người vốn có thói quen sử dụng tiền mặt, cộng với mức độ tiếp cận ngân hàng không cao, Ấn Độ từng được coi là một đất nước khó có thể phát triển nhanh thanh toán số.

Tuy nhiên, với quyết tâm chính trị cao và chính sách đúng đắn, nước này chỉ mất vài năm để khiến người ta phải thay đổi những định kiến đó. Vào tháng 4-2016, National Payments Corporation of India (NPCI), một tổ chức được hậu thuẫn bởi Ngân hàng TW Ấn Độ (RBI), đã cho ra mắt Unified Payments Interface (UPI).

Đây là một hệ thống thanh toán thời gian thực, được thiết kế để cho phép chuyển tiền liền mạch giữa các tài khoản ngân hàng thông qua điện thoại di động, mà không cần số tài khoản dài dòng.

UPI không phải đơn thuần là một ứng dụng, mà nó gần hơn với một “hạ tầng thanh toán tức thời” chung. Nhiều người ví von gọi nó là hệ thống “đường cao tốc thanh toán số” của Ấn Độ. Người dùng có thể dùng nhiều app khác nhau (Google Pay, PhonePe, WhatsApp Pay, BHIM của nhà nước, Amazon Pay…) để truy cập UPI.

Và người ta cũng không cần phải nhớ tài khoản cá nhân ở mỗi ngân hàng/ứng dụng, mà chỉ cần một UPI ID duy nhất (thí dụ ĐTTC@bank), là có thể gửi/nhận tiền ngay lập tức.

Thanh toán bằng UPI có thể thực hiện bằng quét mã QR, gửi/nhận tiền qua UPI ID, số điện thoại hoặc nhận diện khác. Hệ thống chạy trên nền tảng giao dịch thời gian thực (IMPS), mở 24/7 và không phụ thuộc vào giờ làm việc ngân hàng.

Giao dịch có thể là peer-to-peer (P2P) giữa 2 cá nhân, hoặc person-to-merchant (P2M) để trả tiền hàng hóa/dịch vụ, kể cả ở chợ lẫn siêu thị. Điểm nổi bật là UPI hoạt động liền mạch khắp hệ thống ngân hàng và ví điện tử, cho phép nhiều ứng dụng và đối tác cạnh tranh phục vụ người dùng trên cùng một hạ tầng cơ bản.

Theo dữ liệu mới nhất, UPI chiếm khoảng 85% tổng số giao dịch thanh toán số tại Ấn Độ, và xử lý hàng chục tỷ giao dịch mỗi tháng. Chỉ trong tháng 8, UPI ghi nhận hơn 20 tỷ giao dịch trị giá hơn 24,85 lakh crore rupee (khoảng 300 tỷ USD). Theo các báo cáo từ RBI và CMS Info Systems, tính đến nửa đầu năm 2025, khoảng 40-50% thanh toán ở Ấn Độ là không dùng tiền mặt.

Đây thực sự là một bước nhảy vọt tại Ấn Độ, nơi trước đó tỷ lệ thanh toán bằng tiền mặt thường từ 80-90%. Còn trong thương mại điện tử, thanh toán bằng tiền mặt khi nhận hàng (COD - Cash on Delivery) đã giảm mạnh, chỉ còn khoảng 5%, và thanh toán bằng UPI chiếm tới 55%.

Singapore: Smart Nation và sức mạnh của quản trị

Khác với sự phát triển tự nhiên của Thụy Điển, hay “nhảy cóc” kiểu Ấn Độ, Singapore hướng tới chuyển đổi số một cách rất bài bản, theo con đường quy hoạch và quản trị. Bắt đầu từ năm 2014, thị quốc này triển khai chiến lược quốc gia Smart Nation, với trọng tâm là xây dựng hạ tầng số thống nhất cho toàn bộ nền kinh tế và bộ máy nhà nước.

Trong chiến lược này, Singapore xác định nền tảng quan trọng chuyển đổi số chính là hệ thống định danh số quốc gia SingPass. Theo đó, mỗi công dân và thường trú nhân đều được cấp một mã định danh duy nhất.

Với mã định danh này, người dân Singapore có thể dễ dàng truy cập dịch vụ công, mở tài khoản ngân hàng, ký kết hợp đồng, xác thực giao dịch tài chính và thực hiện thanh toán. Một khi danh tính cá nhân được số hóa và xác thực ở cấp quốc gia, thì giao dịch không tiền mặt chỉ là chuyện nhỏ.

Nhưng nói như vậy không có nghĩa là Singapore để mọi việc cho nước chảy thành sông, mà chính phủ vẫn “khơi dòng” để tạo điều kiện cho thanh toán số phát triển nhanh và an toàn. Từ năm 2017, chính quyền thị quốc này cho triển khai PayNow như một hạ tầng chuyển tiền tức thời liên ngân hàng, cho phép người dùng chuyển tiền chỉ bằng số điện thoại hoặc mã định danh cá nhân, không cần nhớ số tài khoản.

PayNow không phải là một ứng dụng độc lập, mà là một lớp kết nối chung, do Cơ quan Tiền tệ Singapore quản lý, tích hợp trực tiếp vào hệ thống ngân hàng. Điều này giúp tránh được tình trạng phân mảnh ví điện tử, đồng thời giữ vai trò điều phối trung tâm của nhà nước trong hệ thống tài chính số.

Song song đó, Singapore cũng đi trước một bước bằng việc chuẩn hóa thanh toán QR thông qua SGQR. Bạn có bao giờ khóc dở vì quét nhầm mã QR ở cửa hàng chưa? Với SGQR thì khỏi lo chuyện đó, vì nó cho phép bạn chỉ cần một mã QR duy nhất cho nhiều hình thức thanh toán khác nhau, từ ngân hàng đến ví điện tử.

Thị quốc cũng là nơi các loại thẻ thanh toán không tiếp xúc được sử dụng rộng rãi, đặc biệt trong bán lẻ, giao thông công cộng và dịch vụ đô thị. Nhờ vậy, cho đến nay phần lớn giao dịch tiêu dùng tại Singapore (85-90%) đều là không tiền mặt. Chỉ có những người cao tuổi, khó khăn trong sử dụng công nghệ mới dùng tiền mặt.

Thanh toán số ở Singapore được người dân cực kỳ tin tưởng, bởi thị quốc này có một hệ thống quy định rất nghiêm ngặt về bảo vệ dữ liệu cá nhân, chống rửa tiền và an ninh tài chính. Nhà nước không đánh đổi quyền riêng tư để đổi lấy sự tiện lợi, mà đặt kiểm soát và ổn định hệ thống lên hàng đầu.

Trong mô hình đó, xã hội không tiền mặt không phải là đích đến mang tính biểu tượng, mà là kết quả tự nhiên của một nền quản trị số hiệu quả, nơi người dân ít khi phải nghĩ đến việc mình đang trả tiền bằng hình thức gì.

Ví rỗng mà lòng... yên

Tết này chắc không ai ra đường với cái ví dày cộp, nhét đầy tiền giấy như ngày xưa nữa, bởi đi siêu thị, uống cà phê hay mua hàng tạp hóa gì nay đều có thể quét QR chuyển khoản tất. Ví rỗng không sao, đừng có “khô” tài khoản là được.

Nhưng nói đi cũng phải nói lại, chuyển tiền số có trăm điều tiện, nhưng vẫn còn lắm rủi ro. Mà đặc biệt là vấn đề an toàn tài khoản. Thỉnh thoảng vẫn nghe trên tivi hay đọc trên báo có người gửi ngân hàng hàng tỷ đồng, đến khi ra rút thì ngã ngửa vì tiền đã không cánh mà bay. Hay chỉ cần “lỡ tay” thêm một con số 0 khi chuyển khoản thôi, là cũng bay hết cả triệu hay chục triệu đồng.

Vì vậy, để thúc đẩy một xã hội không tiền mặt, vai trò nhà nước là rất quan trọng. Đầu tiên, phải tạo được niềm tin tuyệt đối vào sự bảo mật của hệ thống ngân hàng. Thứ hai, khi có những “lỗi giao dịch”, người dân phải cảm thấy rất dễ dàng trong việc sửa sai.

Có như vậy thì thanh toán số mới có thể chạy kịp cùng việc chuyển đổi số của quốc gia, và tới một ngày người dân ra đường thậm chí không cần mang theo ví, chỉ một chiếc smart phone là “bao tất”.

4VINH TRANG