Danh hiệu không dừng lại ở sự công nhận, mà còn đặt lên vai TPHCM trách nhiệm kiến tạo môi trường, truyền cảm hứng và liên kết nguồn lực để khẳng định vai trò của điện ảnh thành phố trong hệ sinh thái sáng tạo của khu vực và thế giới.
1.Ngược dòng lịch sử, từ hơn 300 năm hình thành Sài Gòn - Gia Định - TPHCM, nghệ thuật thứ bảy đã du nhập vào thành phố này từ rất sớm. Đó là buổi chiếu phim đầu tiên được tổ chức vào tháng 10-1898, chỉ 3 năm sau buổi chiếu phim đầu tiên trên thế giới do anh em nhà Lumiere tổ chức (1895). Từ những thước phim tư liệu năm 1899 ghi lại nhịp sống Sài Gòn cho đến bộ phim truyện đầu tiên do người Việt thực hiện Trọn với tình (1937), điện ảnh luôn là một phần trong đời sống đô thị.
Sau khi đất nước thống nhất, điện ảnh thành phố đã quy tụ được một lực lượng sáng tác hùng hậu hai miền Nam - Bắc. Xưởng Phim Giải phóng (nay là Công ty cổ phần Phim Giải phóng) và Hãng Phim Nguyễn Đình Chiểu đóng vai trò đầu tàu với nhiều tác phẩm ghi dấu ấn cả một thời kỳ. Những cuốn phim kinh điển lần lượt ra đời: Cánh đồng hoang, Cô Nhíp, Mùa gió chướng, Tình đất Củ Chi, Kỷ niệm vùng ven, Ngọn lửa Krông Jung, Về nơi gió cát, Hòn đất, Ván bài lật ngửa, Mùa nước nổi…
Từ thuở ban sơ đến nay, “chất riêng” của điện ảnh thành phố chính là những tác phẩm mang trong mình sự phóng khoáng, đa tầng, thấm đẫm hơi thở đời sống của vùng đất. Gần đây, Quán Kỳ Nam tái hiện một TPHCM sau giải phóng với ngổn ngang những vấn đề xã hội dưới lăng kính đậm chất đời tinh tế. Song lang (phim về TPHCM xuất sắc nhất tại HIFF 2024) đưa khán giả trở lại thập niên 1980, khắc họa bức tranh cuộc sống gắn với những gánh hát cải lương.
Cô Ba Sài Gòn hay Em và Trịnh tái hiện những lát cắt đậm màu ký ức hay những xu hướng văn hóa thịnh hành. Sài Gòn anh yêu em, Sài Gòn trong cơn mưa, Trời sáng rồi ta ngủ đi thôi, Bố già, Nhà bà Nữ, Giao lộ 8675… tái hiện một đô thị đa sắc màu, Điện ảnh của thành phố không chỉ kể chuyện bằng tay nghề khéo léo và kỹ thuật hiện đại, mà bằng ký ức, bằng nhịp thở và…tình yêu mãnh liệt.
2.Soi chiếu từ quá khứ đến hiện tại, một trong những nhân tố quan trọng góp phần vào thành công của điện ảnh TPHCM là những nhà làm phim. Họ trưởng thành trong cái nôi của điện ảnh cách mạng bưng biền - những người “tay không” làm phim, in tráng phim bằng nước đá trên thuyền, có mặt trên khắp các chiến trường ghi lại từng thước phim bằng sự dũng cảm và đam mê. Họ là Khương Mễ, Mai Lộc, Vũ Sơn, Lý Cương, Nguyễn Đảnh…
Thế hệ ấy chỉ còn lại nhân chứng sống - nhà quay phim Hồ Văn Tây, nay đã qua tuổi 90. Đến những nhà làm phim sau năm 1975 như: Huy Thành, Lê Hoàng Hoa, Hồng Sến, Lê Mộng Hoàng… với loạt tác phẩm tái hiện cuộc chiến khốc liệt, bức tranh thời hậu chiến ngổn ngang… Đó là sợi dây truyền thừa, nuôi dưỡng nền móng cho một nền điện ảnh.
Trong cuộc chuyển mình của xã hội hóa điện ảnh, từ những Lê Hoàng, Phước Sang… ở giai đoạn đầu thập niên 2000, sự nhập cuộc của thế hệ đạo diễn gốc Việt: Trần Anh Hùng, Charlie Nguyễn, Victor Vũ, Hàm Trần, Kathy Uyên, Ngô Thanh Vân... cùng sự nổi lên của các đạo diễn trong nước: Vũ Ngọc Đãng, Lưu Huỳnh, Bùi Thạc Chuyên, Nguyễn Quang Dũng, Lý Hải, Phan Gia Nhật Linh, Trấn Thành… góp phần định hình thị trường điện ảnh Việt hiện nay.
Hôm nay, thế hệ những đạo diễn mới: Trần Thanh Huy, Phạm Ngọc Lân, Phạm Thiên Ân, Dương Diệu Linh… đã đặt thêm những dấu son của điện ảnh Việt trên bản đồ điện ảnh thế giới. Họ tự tin bước ra, mở rộng mạng lưới kết nối để tăng cường học hỏi, sẻ chia kinh nghiệm và thúc đẩy hợp tác. Nhiều tác phẩm điện ảnh Việt hợp tác liên quốc gia mang dấu ấn của điện ảnh thế giới đương đại. Phim Việt hôm nay cũng dần chinh phục khán giả quốc tế, không chỉ dừng lại ở cộng đồng người Việt tại nước ngoài, thông qua con đường phát hành thương mại phủ sóng rộng khắp.
3. TPHCM đã chính thức được công nhận trở thành Thành phố sáng tạo toàn cầu về điện ảnh. Ông Jonathan Baker, Trưởng Đại diện Văn phòng UNESCO tại Việt Nam, đánh giá thế mạnh lớn nhất của TPHCM là sức sống của thế hệ trẻ. Sự sáng tạo và tinh thần sẵn sàng khám phá những hình thức biểu đạt mới đang dần hình thành một môi trường năng động cho điện ảnh nói riêng và cho lĩnh vực văn hóa nói chung. Nguồn năng lượng này đã hiện hữu rõ nét trong nhiều không gian sáng tạo tại TPHCM và sẽ tiếp tục là động lực quan trọng cho hành trình phát triển của thành phố với tư cách là một thành phố sáng tạo trong lĩnh vực điện ảnh.
Những sự kiện điện ảnh lớn như LHP Việt Nam hay trước đó là LHP quốc tế TPHCM (HIFF 2024), các giải thưởng điện ảnh Cánh diều, Ngôi sao xanh… không chỉ là ngày hội của những người làm nghề, còn là nơi cho thấy rõ nhất sức nóng, sự quan tâm và ủng hộ của công chúng tại TPHCM. Không khí của những “mùa xuân điện ảnh” đã được hình thành theo năm tháng.
Sức sống điện ảnh sôi động tại TPHCM không chỉ có trong những ngày hội lớn, mà ở ngay trong lòng công chúng mộ điệu. Khán giả chính là tấm gương phản chiếu đầy quyền năng của bất kỳ nền điện ảnh nào. Nếu không có khán giả sẽ không có hào quang nghệ sĩ. Những buổi giới thiệu dự án, công chiếu phim luôn đông kín khán giả, ánh đèn flash lấp lánh, những cặp mắt hồ hởi theo sát bước chân nghệ sĩ trên thảm đỏ, những bộ phim “cháy vé”… chính là sức sống của điện ảnh được định vị bằng sức mạnh của khán giả.
Theo Sở VH-TT TPHCM, thành phố hiện có 935 doanh nghiệp điện ảnh với 9.294 lao động, tạo ra doanh thu khoảng 500 triệu USD/năm, đóng góp 0,43% GRDP. Thành phố có 10 hệ thống rạp, 52 cụm rạp với 295 phòng chiếu và 184 không gian sáng tạo là nơi thực hành nghệ thuật chuyên nghiệp bên cạnh các không gian văn hóa phục vụ nhu cầu cộng đồng.
VĂN TUẤN
