(ĐTTCO) - Xuân là mùa người ta hay nhìn ra ngoài để học cách làm mới chính mình. Không phải để bắt chước nguyên xi, mà để soi lại mình đang đứng ở đâu trên bản đồ thế giới đang đổi màu rất nhanh.

Trong câu chuyện số hóa thể chế, có 3 cái tên thường được nhắc đến: Singapore, UAE, và Đức. 3 quốc gia, 3 khí chất, 3 cách đi rất khác nhau. Thế nhưng, nếu đặt cạnh nhau, ta sẽ thấy một điểm chung thú vị: họ không số hóa vì mê công nghệ, mà vì hiểu rất rõ mình muốn bảo vệ điều gì trong trật tự mới.

Singapore bước vào câu chuyện số hóa với dáng vẻ của một người quản gia mẫu mực. Không ồn ào, không kể chuyện viễn tưởng, không treo khẩu hiệu “cách mạng”. Họ chỉ làm một việc duy nhất nhưng làm đến cùng: biến nhà nước thành một bộ máy đáng tin cậy trong không gian số.

Ở Singapore, số hóa không phải là cuộc chơi của startup đi trước, luật chạy theo sau. Mọi thứ được thiết kế ngược lại. Thể chế đi trước, công nghệ theo sau. Khi người dân đăng nhập vào hệ thống chính phủ điện tử, họ không cảm thấy mình đang dùng một sản phẩm công nghệ mới. Họ chỉ thấy nhà nước ở đó, quen thuộc như quầy dịch vụ công ngày xưa, chỉ khác là nhanh hơn, ít giấy hơn, và không cần phải xếp hàng.

Niềm tin của Singapore không đến từ blockchain hào nhoáng, mà từ kỷ luật thể chế bền bỉ. Dữ liệu công được coi là tài sản quốc gia, nhưng quyền truy cập được phân tầng rõ ràng. Ai được xem, xem đến đâu, làm gì với dữ liệu ấy, tất cả đều được luật hóa trước khi được số hóa.

Bởi vậy, người dân Singapore không cần hiểu sâu công nghệ để tin hệ thống. Họ tin vì họ đã quen tin nhà nước trong đời sống vật lý. Không gian số chỉ là phần mở rộng tự nhiên của thói quen đó.

Nếu Singapore là câu chuyện của kỷ luật, thì UAE lại là câu chuyện của tham vọng. UAE số hóa thể chế với tinh thần của một quốc gia trẻ, nhiều tài nguyên và rất rõ ràng về mục tiêu: không để tương lai phụ thuộc mãi vào dầu mỏ. Ở đây số hóa không được nhìn như công cụ tiết kiệm chi phí, mà như đòn bẩy để tái định vị quốc gia trong trật tự toàn cầu mới.

UAE cho phép những điều mà nhiều nơi còn dè chừng. Tài sản số, blockchain, trung tâm dữ liệu, sandbox tài chính, tất cả được mở cửa nhanh chóng, nhưng không vô tổ chức. Họ tách bạch rất rõ: đâu là khu vực thử nghiệm, đâu là lõi hệ thống. Những không gian mới được phép mạo hiểm, nhưng phần trung tâm của nhà nước vẫn được bảo vệ bằng luật và quyền lực thể chế.

Điểm đặc biệt của UAE là cách họ sử dụng số hóa như một công cụ ngoại giao mềm. Khi họ xây dựng khung pháp lý cho tài sản số, họ không chỉ nghĩ đến thị trường nội địa. Họ nghĩ đến dòng vốn toàn cầu, đến startup quốc tế, đến các ngân hàng và quỹ đầu tư đang tìm một nơi “đủ mở để sáng tạo, đủ chắc để tin cậy”.

Số hóa thể chế ở UAE vì thế mang màu sắc rất Xuân: rộng cửa đón khách, nhưng chủ nhà luôn biết mình là ai.

Trong khi đó, Đức lại bước vào câu chuyện số hóa với sự chậm rãi cố hữu của một cường quốc công nghiệp lâu đời. Ở Đức, không ai vội vàng. Mỗi bước số hóa đều phải trả lời được một câu hỏi khó chịu: nó có làm xói mòn nền tảng pháp quyền hay không?

Đức coi số hóa là một bài toán đạo lý, không chỉ là bài toán hiệu quả. Dữ liệu cá nhân được bảo vệ như một quyền cơ bản. Blockchain, AI, dữ liệu lớn, tất cả đều được chấp nhận, nhưng chỉ sau khi được đặt vào khung kiểm soát chặt chẽ của luật và tòa án.

Điều thú vị là chính sự thận trọng ấy lại tạo ra niềm tin rất sâu. Người dân Đức không cảm thấy bị cuốn vào một thí nghiệm công nghệ. Họ cảm thấy được tôn trọng. Và trong thế giới số, cảm giác được tôn trọng chính là dạng niềm tin bền vững nhất.

3 quốc gia, 3 con đường. Singapore cho ta thấy số hóa thể chế trước hết là câu chuyện kỷ luật và năng lực thực thi. UAE nhắc rằng số hóa cũng có thể là công cụ chiến lược để tái định vị quốc gia. Đức chứng minh rằng trong kỷ nguyên thuật toán, pháp quyền không phải là lực cản, mà là nền móng.

Nhìn từ Việt Nam, ba mô hình ấy không phải để sao chép, mà để suy ngẫm. Việt Nam không phải là thành phố - nhà nước như Singapore. Cũng không phải là quốc gia dầu mỏ với tham vọng bứt phá nhanh như UAE. Và cũng không có lịch sử pháp quyền hàng trăm năm như Đức. Nhưng Việt Nam có một lợi thế khác: một xã hội đang mở, đang học và đang rất sẵn sàng thử cái mới, miễn là cảm thấy an toàn.

Số hóa thể chế ở Việt Nam vì thế không chỉ là cuộc đua công nghệ. Nó phải là câu chuyện tạo dựng niềm tin từng bước. Từ dữ liệu dân cư, dữ liệu đất đai, đến thanh toán số, ngân hàng số, mỗi hệ thống mới đều là một phép thử niềm tin. Không cần hoàn hảo ngay từ đầu. Nhưng cần minh bạch trong cách sửa sai, rõ ràng trong trách nhiệm và nhất quán trong luật chơi.

Xuân là mùa người ta dễ tha thứ cho những bước chập chững, miễn là thấy thiện chí. Số hóa cũng vậy. Xã hội sẽ chấp nhận công nghệ nếu cảm nhận được rằng phía sau thuật toán là một thể chế biết lắng nghe, biết chịu trách nhiệm.

Có thể nói, Singapore, UAE, Đức là 3 câu chuyện khác nhau, nhưng đều gặp nhau ở một điểm: họ hiểu rằng niềm tin không thể được lập trình. Nó chỉ có thể được nuôi dưỡng. Công nghệ chỉ là công cụ. Thể chế mới là người giữ lửa.

Và khi nhìn lại, có lẽ bài học Xuân quan trọng nhất không nằm ở blockchain hay dữ liệu. Nó nằm ở một điều rất cũ: muốn người dân tin vào hạ tầng số, trước hết phải để họ tin rằng mình được đối xử công bằng, dù ở đời thực hay trên không gian mạng.

Nếu làm được điều đó, số hóa sẽ không còn là khẩu hiệu của tương lai. Nó sẽ trở thành một phần tự nhiên của đời sống, giống như cách mỗi độ Tết về, người Việt vẫn tin rằng sang năm mới, mọi thứ có thể bắt đầu lại, nhẹ nhàng hơn, sáng sủa hơn và đáng tin hơn.

TRẦN NGỌC THI