Dọc miền Trung, ngư dân đang chuyển dần từ những chuyến biển du mục sang các mô hình tổ đội, tập đoàn tàu cá trường kỳ trên biển. Mô hình đánh bắt mới vừa tiết kiệm nhiên liệu, năng lượng vừa đem lại hiệu quả khai thác bền vững.
Lợi nhiều đường
Những ngày đầu tháng 4-2026, dọc các cảng cá duyên hải Nam Trung bộ, tàu thuyền nhộn nhịp cập bến báo “trúng biển”. Tại cảng cá Tam Quan (phường Hoài Nhơn Bắc, tỉnh Gia Lai), nhiều tàu từ quần đảo Trường Sa và quần đảo Hoàng Sa trở về với khoang cá nục, cá ngừ vằn, cá ngừ đại dương đầy ắp.
Anh Lê Thanh Toàn (47 tuổi), chủ 4 tàu cá nghề bẫy chà kết hợp lưới vây, cho biết, ngư dân ở đây đã chuyển từ đánh bắt du mục sang thả bẫy chà định cư nhiều năm trên biển. Bẫy chà kết từ lá cây, ngư cụ cũ, neo cố định tạo nơi trú ẩn cho cá, sau nhiều tháng mới bủa lưới thu hoạch. Mỗi tổ bẫy chà có 4-10 tàu, có khi 15-20 tàu cùng liên kết khai thác, bảo vệ, vận chuyển hải sản. “Cách này tiết kiệm nhiên liệu, giảm rủi ro, hạn chế vi phạm khai thác hải sản bất hợp pháp, không khai báo và không theo quy định (IUU). Hai tàu của tôi vừa khai thác gần 45 tấn cá, bán được gần 1 tỷ đồng”, anh Toàn nói.
Đến làng biển Vĩnh Lợi (xã An Lương, tỉnh Gia Lai), chúng tôi ghi nhận công nghệ đánh cá tối tân đã đem đến cuộc sống khá giả hơn cho các ngư dân. Anh Trần Văn Lâm (54 tuổi) hiện điều hành 4 tàu cá công suất từ 750 - 1.000CV, đã đầu tư hệ thống máy siêu dò Na Uy trị giá từ 6-10,5 tỷ đồng. “Nhờ công nghệ siêu dò, việc định vị, nhận diện đàn cá rất chính xác. Hầu như chuyến biển nào cũng đạt hiệu quả cao, ít khi lỗ. Nhiều tàu mỗi chuyến đánh bắt vài chục đến hàng trăm tấn, thu về hàng tỷ đồng”, anh Lâm cho biết.
Tại Quảng Trị, ngư dân trẻ Nguyễn Văn Hải, chủ tàu QB 92229 TS (xã Đông Trạch) được xem là một trong những người tiên phong thay đổi tư duy khai thác. Anh mạnh dạn đầu tư hệ thống 280 bóng đèn LED hiện đại thay cho dàn đèn truyền thống tiêu tốn nhiên liệu. “Trước đây, mỗi đêm tôi phải tiêu thụ khoảng 500 lít dầu chỉ để chạy máy phát điện cho dàn đèn. Từ khi chuyển sang đèn LED, lượng dầu giảm gần một nửa”, anh Hải chia sẻ. Còn ngư dân Bùi Văn Quý, chủ tàu QT 96688 TS (xã Cửa Việt), lựa chọn lắp đặt máy lái tự động tích hợp GPS và la bàn điện tử. “Trước đây đi khoảng 200 hải lý mất hơn 32 giờ. Nay có máy lái tự động, tàu chạy theo lộ trình tối ưu, còn khoảng 27 giờ. Mỗi chuyến đi biển tiết kiệm được lượng dầu đáng kể”, anh Quý tính toán.
Ở cảng cá Thọ Quang (TP Đà Nẵng), lão ngư Nguyễn Tấn Dũng (73 tuổi), chủ tàu cá số hiệu ĐNa 90147 TS, là “nhân chứng sống” của của chặng đường tái cấu trúc, hiện đại hóa tàu cá ở Đà Nẵng và các tỉnh miền Trung. Ông Dũng kể: “Ngư dân giờ ra khơi có máy dò cá, định vị vệ tinh, bản đồ số ngư trường, kết nối và thông tin liên lạc rất nhanh với nhau, về đất liền rất thuận lợi. Đặc biệt, công nghệ cũng giúp việc đánh bắt tiết kiệm nhiên liệu, liên kết hợp tác tổ đội thuận lợi”.
Đẩy nhanh số hóa hạ tầng, hậu cần
Ông Nguyễn Hữu Vinh, Phó Giám đốc Sở NN-MT tỉnh Quảng Trị, cho rằng, trước thực tiễn hiện nay, yêu cầu cấp bách là cần đẩy nhanh tái cấu trúc phương thức khai thác, ứng dụng công nghệ số, tiết kiệm chi phí, khai thác bền vững nguồn lợi. Hiện tỉnh Quảng Trị tập trung 3 trụ cột chính, gồm ứng dụng KH-CN, tổ chức sản xuất theo chuỗi liên kết, chuyển đổi nghề phù hợp xu hướng bền vững.
Tại Đà Nẵng có hơn 4.000 tàu cá đang tái cơ cấu ngành theo hướng hiện đại, bền vững, lấy chuyển đổi số và khoa học công nghệ làm trụ cột. Cảng cá Thọ Quang là “đầu mối số” quản lý nghề cá miền Trung, 100% tàu cập cảng được kiểm tra, xác nhận sản lượng, truy xuất nguồn gốc qua hệ thống số, nhật ký điện tử và định vị VMS. “TP Đà Nẵng đang chuẩn bị đưa thương nhân vào khu chợ đầu mối mới trong tháng 5-2026 nhằm ổn định giá cá, mua bán, kết nối tốt hơn giữa ngư dân và thị trường”, Phó trưởng Ban Quản lý Cảng cá Đà Nẵng Phạm Trung Thành chia sẻ. Ngoài cảng cá Thọ Quang, TP Đà Nẵng cũng tiếp tục “số hóa” hạ tầng, mở rộng khu neo đậu tàu thuyền, hình thành hệ sinh thái nghề cá mới ở Hồng Triều, cảng Tam Quang, Kỳ Hà, Tam Tiến…
Ông Nguyễn Hữu Nghĩa, Chi cục trưởng Chi cục Thủy sản tỉnh Gia Lai, cho biết, vùng Hoài Nhơn có khoảng 2.300 tàu cá xa bờ đang ứng dụng công nghệ gây tê cá ngừ, thí điểm bảo quản bằng bọt khí nano (UFB), hình thành chuỗi liên kết xuất khẩu sang Nhật Bản. Gia Lai đã ban hành đề án phát triển thủy sản bền vững giai đoạn 2026-2030, tầm nhìn đến năm 2050 với nguồn lực hơn 12.000 tỷ đồng để tái cấu trúc đội tàu, phát triển hậu cần thông minh, ứng dụng AI, IoT, biofloc, RAS, quản lý vùng nuôi theo VietGAP, ASC, BAP. Tỉnh cũng hình thành các khu chế biến thủy sản tập trung tại Hoài Nhơn Bắc, Hoài Nhơn Đông, Khu kinh tế Nhơn Hội gắn với logistics tại Tam Quan, Quy Nhơn, Đề Gi. Cảng cá Tam Quan sẽ được xây dựng theo mô hình cảng thông minh ứng dụng AI, tự động hóa, hướng đến cảng đấu giá cá ngừ quy mô Đông Nam Á.
Các tỉnh ven biển miền Trung đã có các đề án, chính sách tái cơ cấu, tinh giảm đội tàu, chuyển đổi nghề ngư dân. Các tỉnh Đắk Lắk, Gia Lai đã dự trù kinh phí gần 1.000 tỷ đồng để hỗ trợ chuyển đổi nghề, giải bản tàu cá không đủ điều kiện, khai thác không hiệu quả. Các tỉnh Nghệ An, Quảng Trị, Huế, Quảng Ngãi… đã đưa ra lộ trình chuyển đổi, tinh giảm hàng ngàn tàu không đủ điều kiện, nguy cơ ảnh hưởng nguồn lợi.
NGỌC OAI - VĂN THẮNG - XUÂN QUỲNH
