Trong quá trình phát triển của một đô thị lớn, văn hóa không chỉ hiện diện qua di sản, kiến trúc hay hoạt động nghệ thuật, mà trước hết được phản ánh qua con người - qua cách họ suy nghĩ, ứng xử, sáng tạo và tổ chức đời sống xã hội. Bởi vậy, phát triển văn hóa, xét đến cùng, là phát triển con người của đô thị.

Tinh thần này được nhấn mạnh trong Nghị quyết 80-NQ/TW: con người vừa là chủ thể sáng tạo, vừa là người thụ hưởng văn hóa. Mọi chính sách văn hóa, suy cho cùng, đều hướng đến việc hình thành những phẩm chất con người phù hợp với yêu cầu phát triển trong thời đại mới. Đối với TPHCM, việc nâng tầm văn hóa đô thị cũng không nằm ngoài logic đó. Mọi nỗ lực phát triển văn hóa - từ không gian văn hóa, hoạt động nghệ thuật đến công nghiệp văn hóa - đều quy tụ vào con người, chủ thể làm nên sức sống của đô thị.

Sự kết tinh của nhiều dòng văn hóa

Con người TPHCM không hình thành trong phạm vi của một đô thị đơn lẻ, mà là kết quả của một quá trình hội tụ và giao thoa văn hóa kéo dài trong lịch sử. Từ vùng đất Sài Gòn - Gia Định, nơi đây đã sớm trở thành điểm gặp gỡ của nhiều cộng đồng cư dân đến từ các vùng miền khác nhau. Cùng với sự phát triển của thương mại và giao lưu quốc tế, thành phố ngày càng trở thành một không gian mở, nơi các dòng văn hóa liên tục tương tác và bổ sung cho nhau.

Trong không gian phát triển mở rộng hiện nay, con người TPHCM còn là sự kết tinh của nhiều vùng văn hóa: từ truyền thống đô thị, đến các cộng đồng công nghiệp năng động, và cả những sắc thái văn hóa gắn với biển và du lịch. Chính sự hội tụ đó đã tạo nên một cộng đồng cư dân đa dạng nhưng có khả năng dung hợp cao. Những phẩm chất như năng động, cởi mở, nghĩa tình và tinh thần tiên phong không phải là đặc điểm ngẫu nhiên, mà là kết quả của một quá trình lịch sử gắn với khai phá, thích ứng và phát triển của vùng đất phương Nam.

Trong quá trình phát triển, những giá trị văn hóa của vùng đất phương Nam đã được tích lũy và chuyển hóa thành những phẩm chất đặc trưng của con người TPHCM, nổi bật là tinh thần hào sảng, nghĩa tình và năng động. Trước hết là tinh thần hào sảng - một nét đặc trưng của con người phương Nam. Đó là sự rộng mở trong cách nghĩ, phóng khoáng trong cách sống và sẵn sàng chia sẻ trong quan hệ xã hội.

Tinh thần hào sảng góp phần tạo nên một môi trường xã hội cởi mở, nơi con người dễ dàng kết nối và hợp tác. Gắn liền với đó là tinh thần nghĩa tình trong quan hệ cộng đồng. Sự sẻ chia, gắn bó và tương trợ giữa con người với con người tạo nên một nền tảng nhân văn quan trọng, giúp đô thị giữ được chiều sâu nhân văn trong quá trình phát triển nhanh.

Ở một phương diện khác là khả năng cởi mở và dung hợp văn hóa trong cách ứng xử. Là nơi hội tụ nhiều cộng đồng khác nhau, TPHCM hình thành một môi trường văn hóa linh hoạt, nơi con người dễ dàng tiếp nhận và thích ứng với sự khác biệt. Những phẩm chất này không chỉ được hình thành từ môi trường đô thị năng động, mà còn bắt nguồn từ quá trình lịch sử lâu dài của vùng đất phương Nam, nơi con người đã cùng nhau đoàn kết, khai phá thiên nhiên và bảo vệ vùng đất. Chính những trải nghiệm lịch sử đó đã hun đúc nên tinh thần hào sảng, nghĩa tình và ý chí vươn lên của cư dân đô thị hôm nay.

Phong cách sống - văn hóa của đô thị

Nếu con người là trung tâm của văn hóa, thì phong cách sống chính là hình thức biểu hiện rõ nét nhất của văn hóa đô thị. Đối với TPHCM, phong cách sống được hình thành từ sự giao thoa của nhiều nguồn văn hóa trong không gian rộng lớn của vùng đất phương Nam. Các cộng đồng cư dân, với những nền tảng khác nhau, đã cùng góp phần tạo nên một môi trường sống vừa nghĩa tình, vừa năng động. Phong cách sống ấy thể hiện ở tinh thần cởi mở và khả năng dung hợp. Trong một đô thị luôn vận động, sự đa dạng và khác biệt không tạo ra rào cản, mà trở thành điều kiện để các ý tưởng mới hình thành và lan tỏa.

Ở một cấp độ sâu hơn, phong cách sống đô thị không chỉ là biểu hiện của văn hóa, mà còn là môi trường nuôi dưỡng và lan tỏa văn hóa. Chính trong đời sống hàng ngày - từ cách con người sử dụng không gian công cộng, tham gia các hoạt động cộng đồng, đến cách họ tiếp cận nghệ thuật và công nghệ - các giá trị văn hóa được hình thành, củng cố và lan tỏa. Khi phong cách sống mang tính sáng tạo và cởi mở, đô thị sẽ trở thành một không gian kích thích đổi mới và sản sinh các ý tưởng mới.

Bên cạnh đó là tinh thần nghĩa tình - một giá trị giúp đô thị giữ được chiều sâu nhân văn trong quá trình phát triển nhanh. Đồng thời, tinh thần năng động và sáng tạo trong lao động, khởi nghiệp là động lực quan trọng giúp thành phố thích ứng và dẫn dắt những xu hướng mới.

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, phong cách sống của TPHCM cũng đang hướng đến một chuẩn mực mới: hội nhập nhưng không hòa tan, hiện đại nhưng vẫn giữ được bản sắc. Khi sáng tạo trở thành một phần của đời sống thường nhật, phong cách sống đô thị sẽ trở thành một nguồn lực phát triển quan trọng. Vì vậy, phong cách sống không chỉ là kết quả của văn hóa đô thị, mà còn là một trong những động lực quan trọng hình thành và phát triển văn hóa của TPHCM trong giai đoạn mới.

Trung tâm của sáng tạo và thụ hưởng văn hóa

Con người TPHCM không chỉ là nơi kết tinh các giá trị văn hóa, mà còn là chủ thể đồng thời của hai quá trình: sáng tạo và hưởng thụ văn hóa. Hai vai trò này không tách rời, mà luôn tương tác và nuôi dưỡng lẫn nhau. Trong bối cảnh công nghệ số, cách thức hưởng thụ văn hóa đang thay đổi mạnh mẽ. Không gian văn hóa không còn giới hạn trong các thiết chế vật lý, mà được mở rộng sang không gian số và các hình thức kết hợp.

Người dân có thể tiếp cận các sản phẩm văn hóa mọi lúc, mọi nơi, với trải nghiệm ngày càng mang tính cá nhân hóa. Điều này không chỉ làm thay đổi hành vi tiêu dùng văn hóa, mà còn tác động ngược trở lại quá trình sáng tạo.

Tuy nhiên, bên cạnh xu hướng gia tăng nhu cầu hưởng thụ văn hóa của một bộ phận cư dân đô thị, vẫn còn những nhóm yếu thế gặp khó khăn trong việc tiếp cận các sản phẩm và dịch vụ văn hóa. Sự chênh lệch về điều kiện kinh tế, không gian sống và cơ hội tiếp cận thông tin có thể tạo ra khoảng cách trong đời sống văn hóa giữa các nhóm cư dân.

Vì vậy, bảo đảm khả năng tiếp cận văn hóa một cách công bằng và bao trùm cần được xem là một yêu cầu quan trọng trong phát triển đô thị. Chính ở đây, mối quan hệ biện chứng giữa sáng tạo và hưởng thụ trở nên rõ nét: hưởng thụ văn hóa ở trình độ cao thúc đẩy sáng tạo, và sáng tạo có chất lượng lại nâng tầm nhu cầu xã hội. Sự tương tác này tạo nên một vòng vận động liên tục, góp phần duy trì sức sống của văn hóa đô thị.

Bản sắc văn hóa đô thị không tự hình thành, mà được kiến tạo thông qua hoạt động sáng tạo của con người, trong đó đội ngũ văn nghệ sĩ và trí thức giữ vai trò nòng cốt. Thông qua sáng tạo nghệ thuật, nghiên cứu và giảng dạy, họ không chỉ phản ánh đời sống đô thị mà còn góp phần định hình các giá trị văn hóa và thẩm mỹ của xã hội.

Trong hệ sinh thái đó, văn nghệ sĩ, trí thức và các chủ thể sáng tạo vừa là người kiến tạo giá trị, vừa góp phần thúc đẩy đổi mới và nâng cao chất lượng đời sống văn hóa xã hội. Vì vậy, phát triển văn hóa không thể tách rời việc xây dựng môi trường sáng tạo cởi mở và các cơ chế, chính sách phù hợp, nhằm tạo điều kiện để đội ngũ văn nghệ sĩ, trí thức và những người làm văn hóa phát huy năng lực, đóng góp hiệu quả vào quá trình phát triển đô thị.

TS NGUYỄN THÀNH PHONG - Viện Nghiên cứu kinh tế - xã hội Trường Đại học Sài Gòn