Với vai trò là trung tâm kinh tế, văn hóa và truyền thông lớn nhất cả nước, TPHCM có nhiều điều kiện thuận lợi để phát triển công nghiệp văn hóa gắn với kinh tế sáng tạo, qua đó hình thành một động lực phát triển mới cho thành phố trong giai đoạn tới.

Công nghiệp văn hóa trong nền kinh tế sáng tạo

Trong những thập niên gần đây, cùng với sự phát triển của kinh tế tri thức và công nghệ số, khái niệm kinh tế sáng tạo (creative economy) ngày càng được nhấn mạnh trong các chiến lược phát triển của nhiều quốc gia. Khác với các mô hình kinh tế truyền thống vốn dựa chủ yếu vào tài nguyên thiên nhiên hoặc lao động chi phí thấp, kinh tế sáng tạo dựa trên ý tưởng, tri thức, tài năng và khả năng sáng tạo của con người. Trong mô hình kinh tế này, các sản phẩm và dịch vụ được tạo ra không chỉ từ nguồn lực vật chất mà còn từ các giá trị văn hóa, trí tuệ và sở hữu trí tuệ.

Trong cấu trúc của kinh tế sáng tạo, công nghiệp văn hóa được xem là một trong những trụ cột quan trọng. Các ngành như điện ảnh, âm nhạc, nghệ thuật biểu diễn, thiết kế, quảng cáo, xuất bản, truyền thông hay trò chơi điện tử vừa phục vụ nhu cầu hưởng thụ văn hóa của xã hội vừa tạo ra giá trị kinh tế lớn thông qua thị trường sáng tạo và nội dung số. Điểm đặc biệt của các ngành này là giá trị của sản phẩm nằm ở vật chất hữu hình và chủ yếu nằm ở ý tưởng sáng tạo, quyền sở hữu trí tuệ, cho phép sản phẩm được nhân rộng, phân phối trên quy mô toàn cầu.

Thực tiễn quốc tế cho thấy, công nghiệp văn hóa đã trở thành một ngành kinh tế quan trọng ở nhiều quốc gia. Tại Hoa Kỳ, ngành công nghiệp điện ảnh và giải trí với trung tâm là Hollywood đã tạo ra doanh thu lớn, có ảnh hưởng sâu rộng đến văn hóa toàn cầu. Tại Hàn Quốc, chiến lược phát triển các ngành nội dung văn hóa như âm nhạc, điện ảnh, truyền hình và trò chơi điện tử đã góp phần hình thành “làn sóng Hallyu”, đưa các sản phẩm văn hóa của quốc gia này lan tỏa mạnh mẽ ra thị trường quốc tế. Tại Vương quốc Anh, các ngành công nghiệp sáng tạo như thiết kế, quảng cáo, thời trang và truyền thông trở thành một trong những lĩnh vực tăng trưởng nhanh của nền kinh tế.

Những kinh nghiệm này cho thấy khi được tổ chức và phát triển theo logic của thị trường và công nghệ, các giá trị văn hóa có thể được chuyển hóa thành nguồn lực kinh tế quan trọng, đồng thời góp phần nâng cao sức mạnh mềm và hình ảnh của quốc gia và đô thị trên trường quốc tế.

Tiềm năng lớn của TPHCM

Trong bối cảnh công nghiệp văn hóa đang trở thành một động lực quan trọng của kinh tế sáng tạo, TPHCM nổi lên như một trung tâm có nhiều điều kiện thuận lợi để phát triển lĩnh vực này.

Trước hết, TPHCM là thị trường văn hóa lớn nhất cả nước. Quy mô dân số lớn, cơ cấu dân số trẻ và mức sống ngày càng được nâng cao đã tạo ra nhu cầu rất đa dạng đối với các hoạt động văn hóa và giải trí. Từ điện ảnh, âm nhạc, nghệ thuật biểu diễn đến các sự kiện văn hóa, triển lãm, thiết kế hay nội dung số, thị trường văn hóa tại thành phố luôn sôi động và có sức tiêu thụ mạnh. Đây là điều kiện quan trọng để các hoạt động văn hóa không dừng lại ở sáng tạo nghệ thuật mà có thể chuyển hóa thành các ngành công nghiệp có khả năng thương mại hóa.

Bên cạnh yếu tố thị trường, TPHCM cũng được xem là trung tâm của nhiều ngành sáng tạo. Phần lớn các hãng phim, công ty quảng cáo, công ty truyền thông, studio thiết kế, nhà xuất bản và các doanh nghiệp sản xuất nội dung số lớn của cả nước đều tập trung tại đây. Thành phố cũng là nơi quy tụ đông đảo nghệ sĩ, nhà thiết kế, nhà sản xuất nội dung và nhiều lực lượng sáng tạo trẻ, tạo nên một môi trường thuận lợi cho việc sản xuất, phân phối và tiêu dùng các sản phẩm văn hóa - sáng tạo.

Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 2486/QĐ-TTg năm 2025, phê duyệt Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045. Theo chiến lược này, Việt Nam xác định 10 ngành công nghiệp văn hóa chủ chốt cần ưu tiên phát triển, bao gồm: điện ảnh; mỹ thuật, nhiếp ảnh và triển lãm; nghệ thuật biểu diễn; phần mềm và trò chơi giải trí; quảng cáo; thủ công mỹ nghệ; du lịch văn hóa; thiết kế sáng tạo; truyền hình và phát thanh; xuất bản.

Đây là những lĩnh vực kết hợp giữa văn hóa, sáng tạo, công nghệ và quyền sở hữu trí tuệ, có khả năng tạo ra các sản phẩm và dịch vụ có giá trị gia tăng cao. Chiến lược cũng đặt ra mục tiêu đến năm 2030, các ngành công nghiệp văn hóa đóng góp khoảng 7% GDP; và đến năm 2045, tỷ lệ này dự kiến đạt khoảng 9% GDP. Cùng với đó là định hướng xây dựng hệ sinh thái công nghiệp văn hóa, trong đó các hoạt động sáng tạo, sản xuất, phân phối và tiêu dùng được kết nối với nhau thông qua thị trường và công nghệ.

Một yếu tố quan trọng khác là hệ sinh thái truyền thông và sáng tạo của thành phố đang ngày càng phát triển. TPHCM là trung tâm của nhiều cơ quan báo chí, nền tảng truyền thông và các công ty công nghệ nội dung. Sự kết nối giữa các lĩnh vực truyền thông, quảng cáo, giải trí, thiết kế và công nghệ đang tạo nên một không gian sáng tạo rộng mở, nơi các ý tưởng văn hóa có thể được chuyển hóa thành các sản phẩm và dịch vụ có giá trị kinh tế.

Đặc biệt, sự phát triển của kinh tế số và các nền tảng công nghệ đang mở ra những cơ hội mới cho công nghiệp văn hóa của TPHCM. Các lĩnh vực như nội dung số, trò chơi điện tử, sản xuất video trực tuyến, thiết kế sáng tạo hay truyền thông số đang phát triển nhanh chóng, tạo ra những hình thức sản xuất và phân phối sản phẩm văn hóa hoàn toàn mới. Nhờ công nghệ số, các sản phẩm văn hóa có thể vượt ra khỏi phạm vi thị trường địa phương để tiếp cận với thị trường khu vực và quốc tế.

Hướng tiếp cận chính sách mới

Để công nghiệp văn hóa thực sự trở thành một động lực của kinh tế sáng tạo, TPHCM cần có những cách tiếp cận chính sách mới. Trước hết, cần xây dựng hệ sinh thái công nghiệp văn hóa có sự gắn kết chặt chẽ giữa các hoạt động sáng tạo, sản xuất, phân phối và tiêu dùng.

Đồng thời, việc phát triển các không gian sáng tạo và các cụm công nghiệp văn hóa trong đô thị cần được chú trọng, trong đó các khu vực có lợi thế về khoa học - công nghệ và giáo dục có thể hình thành các trung tâm sáng tạo và công nghiệp nội dung; các khu vực ven biển có thể gắn công nghiệp văn hóa với du lịch và các sự kiện văn hóa - giải trí; trong khi các khu vực đô thị - công nghiệp mới có thể phát triển các tổ hợp văn hóa - sáng tạo phục vụ cộng đồng. Bên cạnh đó, sự kết hợp giữa công nghiệp văn hóa và kinh tế số sẽ mở ra những cơ hội phát triển mới cho các ngành nội dung số, trò chơi điện tử, truyền thông trực tuyến và thiết kế sáng tạo. Đặc biệt, cần tiếp tục hoàn thiện các chính sách liên quan đến bản quyền, sở hữu trí tuệ và thu hút đầu tư vào các ngành sáng tạo.

Với những lợi thế về thị trường, nguồn nhân lực sáng tạo và hệ sinh thái truyền thông - công nghệ, nếu được định hướng bằng những chính sách phù hợp và một hệ sinh thái sáng tạo đồng bộ, hiệu quả, công nghiệp văn hóa không chỉ góp phần làm phong phú đời sống văn hóa đô thị mà còn có thể trở thành một động lực quan trọng của kinh tế sáng tạo và phát triển đô thị của TPHCM trong những năm tới.

TS NGUYỄN THÀNH PHONG, Viện Nghiên cứu kinh tế - xã hội Trường Đại học Sài Gòn