Lứa chúng tôi thuộc thế hệ đầu tiên làm báo từ sau Đổi mới. Nhờ tiếp xúc với các tờ báo tiếng Anh khá sớm nên tôi nhìn thấy sức sống của những nước có nền kinh tế hàng hóa lâu đời. Sau “Đổi mới” dẫu rằng Nhà nước thừa nhận nền kinh tế thị trường nhiều thành phần nhưng tâm lý kỳ thị với “tư nhân” với “mầm mống của tư bản” vẫn còn khá phổ biến.

Nhà báo có sứ mệnh phát hiện những vấn đề xã hội chưa ai biết để rồi cung cấp cho bạn đọc những cái nhìn mới mẻ về tương lai, thúc đẩy công cuộc cải cách mở cửa hội nhập của đất nước sau chiến tranh.

Với những người làm báo kinh tế, chúng tôi vui sướng và hạnh phúc trước những chuyển động tích cực của xã hội, đặc biệt là tầng lớp doanh nghiệp doanh nhân có thêm những không gian rộng lớn để phát triển, thi thố tài năng mà mình là người góp phần thúc đẩy những thay đổi tích cực đó.

Thời chuyển đổi, một số doanh nhân vì đi trước thời đại nên đã vướng vào lao lý. Những vụ án lớn như Tamexco, Minh Phụng, Epco… doanh nhân có sai phạm nhưng một phần khác là chúng ta chưa đủ chế tài pháp lý quản trị một nền kinh tế đang chuyển đổi còn nhiều mới mẻ.

Một bài báo, một số bài báo có thể giúp minh oan cho một người bị oan sai, thúc đẩy xử lý một vụ việc tiêu cực, khích lệ nhiều doanh nghiệp đứng dậy sau những vướng mắc pháp lý do luật pháp chưa rõ ràng. Thời chưa có báo mạng, một số bài báo hay được bạn đọc viết thư về tòa soạn, gửi ý kiến phản hồi bày tỏ sự đồng tình với những vụ việc mà nhà báo đã nêu. Cũng có người cắt giữ những bài báo tâm đắc để rồi khi trực tiếp gặp tác giả, họ lục trên giá sách như tìm kiếm một báu vật… Đó là những niềm vui không có gì có thể thay thế cho người làm báo.

Niềm vui của nhà báo xưa không chỉ là người “khai sáng”, người tiên phong cung cấp thông tin mà cùng với đó là chế độ đãi ngộ với nhà báo cũng xôm tụ hơn ngày nay rất nhiều. Cách đây hơn hai chục năm, khi có bài đăng trang nhất, mỗi bài cũng được ba bốn trăm. Báo Tết trả cao hơn, cỡ dăm trăm... Khi đó giá vàng mới 450 ngàn đồng/chỉ, nhuận bút bài báo tết thừa mua một chỉ vàng, nay đồng tiền mất giá đến mấy chục lần so với vàng, mỗi bài viết chỉ bằng 1/10. Đời sống dân chúng thì đi lên nhưng nhuận bút thì xuống dốc thảm hại. Đây là nỗi buồn không hề nhẹ với người làm báo.

Báo chí thời chuyển đổi số có những đặc trưng rất khác so với báo chí truyền thống. Nếu trước đây báo chí chủ yếu là “một chiều”, tòa soạn sản xuất nội dung, công chúng tiếp nhận, thì nay báo chí vận hành trong một hệ sinh thái số đa nền tảng, cạnh tranh trực tiếp với mạng xã hội và các nền tảng công nghệ.

Nhờ đó, thông tin nhanh và liên tục, tin tức được cập nhật từng phút, từng giờ. Không còn khái niệm “chờ báo ngày mai” hay “bản tin tối”. Các sự kiện lớn thường được tường thuật trực tiếp, livestream khiến người xem dẫu ở xa nhưng vẫn có thể theo sát tình hình chiến sự ở Ukraine, căng thẳng ở eo biển Hormuz. Các thảm họa thiên tai, bầu cử, chiến sự hay các sự kiện thể thao, World Cup được cập nhật liên tục theo thời gian thực.

Một tác phẩm báo chí hiện đại không chỉ có chữ mà còn kết hợp giữa văn bản, ảnh, video âm thanh, đồ họa thông tin… Người đọc có thể tiếp nhận thông tin bằng nhiều giác quan hơn. Cùng với đó là sự xuất hiện đa nền tảng, nội dung không chỉ xuất hiện trên website báo điện tử mà còn Facebook, YouTube, TikTok, Zalo, Podcast… Một tòa soạn hiện nay phải tư duy nội dung cho nhiều nền tảng thay vì chỉ làm báo giấy hay báo điện tử.

Người đọc không còn là người tiếp nhận thụ động. Họ có thể bình luận, chia sẻ, gửi thông tin, đặt câu hỏi, tham gia các cuộc khảo sát. Công chúng vừa là người tiêu thụ, vừa có thể trở thành người cung cấp thông tin. Báo chí số dựa nhiều vào phân tích dữ liệu độc giả, hành vi đọc, xu hướng tìm kiếm, dữ liệu lớn. Nhờ đó, tòa soạn hiểu rõ ai đang đọc? Đọc gì? Đọc trong bao lâu? Quan tâm vấn đề nào?

Cùng với đó, AI đang tham gia vào nhiều khâu như gợi ý chủ đề, hỗ trợ biên tập, chuyển văn bản thành giọng nói, dịch thuật, cá nhân hóa nội dung, phân tích dữ liệu. Tuy nhiên, AI không thay thế được vai trò cốt lõi của nhà báo trong việc xác minh sự thật và đưa ra góc nhìn xã hội.

Ngày nay, báo chí không chỉ cạnh tranh với các cơ quan báo chí khác mà còn với mạng xã hội. Thách thức lớn là tin giả, thông tin sai lệch, thuật toán ưu tiên nội dung giật gân, áp lực câu view. Cũng do phải cạnh tranh với mạng xã hội nên nguồn thu quảng cáo truyền thống suy giảm. Tòa soạn giảm nguồn thu, theo đó thu nhập của người làm báo giảm, nhuận bút sa sút như đã nói ở trên.

Trong thời đại “ngập lụt thông tin”, giá trị của báo chí không chỉ là đưa tin nhanh mà còn là xác minh sự thật, phân tích, giải thích, đặt sự kiện vào bối cảnh. Đây là lĩnh vực mà mạng xã hội rất khó thay thế. Dù công nghệ thay đổi mạnh mẽ, các giá trị nền tảng của báo chí vẫn giữ nguyên: Tính chân thực, tính khách quan, tính chính xác, tính nhân văn, trách nhiệm xã hội.

Chuyển đổi số làm thay đổi công cụ, quy trình và mô hình kinh doanh của báo chí, nhưng không làm thay đổi sứ mệnh cốt lõi của nghề báo: tìm kiếm sự thật, cung cấp thông tin đáng tin cậy và phục vụ lợi ích công chúng. Đây cũng là lý do nhiều nhà nghiên cứu gọi báo chí hiện đại là “báo chí số, nhưng không được đánh mất bản chất báo chí”.

Trò chuyện với nhà báo Hà Đăng nay đã vào tuổi U100, ông vẫn giữ được sự minh mẫn đáng kinh ngạc. Ông thuộc thế hệ làm báo từ khi mới có Nhà nước Việt Nam độc lập. Trên bàn làm việc, những cuốn sách, báo và tài liệu vẫn được xếp ngay ngắn. Ông vẫn duy trì thói quen đọc báo, nghe thời sự mỗi ngày. Trong câu chuyện nghề nghiệp, ông cởi mở, chân tình chia sẻ với chúng tôi, những nhà báo thế hệ sau.

Nói về nghề báo hiện nay ông nói: “Tôi cho rằng thế hệ trẻ ngày nay không còn phải đối mặt với bom đạn hay thiếu thốn như lớp người làm báo trong kháng chiến. Nhưng sự tràn ngập thông tin trên mạng xã hội khiến nhà báo phải đủ thông minh để sàng lọc, lựa chọn đâu là thông tin khách quan, trung thực, đâu là thông tin giả. Sự bùng nổ thông tin khiến tin giả, tin xuyên tạc, thông tin chưa kiểm chứng xuất hiện với tốc độ rất nhanh. Thách thức lớn nhất với nhà báo lại nằm ở việc giữ được bản lĩnh nghề nghiệp giữa dòng chảy thông tin khổng lồ của thời đại số.”

Hướng tới kỷ niệm 101 năm Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam, xin được chúc những người làm báo nhiều năng lượng, giữ gìn tốt phẩm hạnh của mình để vượt qua những thời điểm khó khăn trước cơn lốc của công nghệ.

Phan Thế Hải