Làng đá mỹ nghệ Ninh Vân, phường Nam Hoa Lư, Ninh Bình là nơi kết tinh tinh hoa điêu khắc đá hàng nghìn năm, đồng thời giữ vai trò trụ cột kinh tế địa phương. Từ những khối đá thô mộc, qua bàn tay tài hoa của nghệ nhân, Ninh Vân vươn lên thành trung tâm chế tác đá lớn, góp phần xóa nghèo, làm giàu bền vững.

Làng nghề đá mỹ nghệ Ninh Vân là một trong những làng nghề có bề dày lịch sử và nổi tiếng cả nước. Các sản phẩm chủ lực gồm kiến trúc đá, tượng đá, phù điêu, với nhiều công trình tiêu biểu như: Cột kinh Phật chùa Nhất Trụ, Long Sàng (sập rồng) tại đền thờ vua Đinh, vua Lê ở cố đô Hoa Lư; Tượng đài Mẹ Việt Nam Anh hùng tại Quảng Nam; Tượng đài Thanh niên xung phong; 500 pho tượng La Hán chùa Bái Đính….

Những năm gần đây, làng đá Ninh Vân được đầu tư, đổi mới mạnh mẽ hệ thống máy cắt, máy mài, máy khắc CNC và thiết bị nâng hạ hiện đại. Máy móc hỗ trợ hiệu quả cho nghệ nhân, giúp nâng cao năng suất, giảm sức lao động thủ công, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường.

Trong các xưởng đá, từng khối đá xanh, đá trắng được chọn lựa kỹ lưỡng, qua đôi tay khéo léo của nghệ nhân dần hiện hình thành lư hương, tượng linh vật, bia đá, cuốn thư, cột trụ… Những sản phẩm mang đậm giá trị văn hóa - tâm linh này được các địa phương, cơ quan, đền chùa và người dân đặt mua nhiều hơn vào dịp cuối năm, với mong muốn đón Tết an yên, khởi đầu năm mới hanh thông.

Trong xưởng đá phủ đầy bụi trắng, từng đường nét chạm khắc được thực hiện khẩn trương nhưng chính xác đến từng li. Người thợ chăm chú dõi theo mũi đục, điều chỉnh lực tay vừa đủ, để hoa văn mềm mại mà không làm sứt mẻ cấu trúc đá, giữ trọn hồn cốt của sản phẩm thủ công truyền thống.

Ở góc xưởng, công đoạn mài đá diễn ra liên hồi. Những chiếc máy mài quay đều, bề mặt đá thô ráp dần nhẵn mịn, lộ ra sắc xanh, sắc trắng tự nhiên. Người thợ vừa mài vừa quan sát, kiên nhẫn hoàn thiện từng chi tiết nhỏ, bởi chỉ một sơ suất cũng có thể ảnh hưởng đến cả tác phẩm.

Một thợ đá mỹ nghệ Ninh Vân khi đang chế tác tỉ mỉ mẫu tượng ông Hoàng Bảy. Anh cho biết, công đoạn phá đá là dễ nhất, còn khó nhất là việc thổi hồn vào từng tác phẩm thông qua bắt dáng tượng, tạc khuôn mặt để có thể toát lên đúng thần thái nhân vật. Nghề này đòi hỏi người thợ phải học từ 5-6 năm mới có thể làm thành thạo tất cả các công đoạn và quan trọng hơn cả người thợ phải là người cẩn thận, tỉ mỉ.

Nữ nghệ nhân đứng vững bên khối đá, tay cầm máy mài, cắt từng đường dứt khoát mà mềm mại. Tia bụi trắng bay lên, dáng tượng Quan Âm dần hiện rõ, toát lên vẻ từ bi, thanh khiết qua từng nét tạo tác tỉ mỉ. Đó là chị Nguyễn Thị Nga, 53 tuổi, sinh ra và lớn lên trên mảnh đất này. Chị theo nghề từ khi mới học xong cấp 2. Ngày ấy, tất cả đều làm thủ công, chưa có máy móc hỗ trợ. Vợ chồng chị từng phải dùng xe bò chở đá từ chân núi ra bờ sông, chuyển xuống thuyền, để họ chở đi khắp nơi bán. Khoảng 20 năm trở lại đây, chị đi làm cho các công ty sản xuất đá mỹ nghệ trên địa bàn nên cuộc sống dần đổi khác. Kinh tế khá hơn, con cái được học đại học, lập gia đình và có cuộc sống gia đình ổn định.

Ông Lương Xuân Nghĩa, Trưởng Ban Quản lý làng nghề đá mỹ nghệ Ninh Vân khẳng định, sự thành công của Ninh Vân không chỉ đến từ quy mô mà còn nằm ở chất lượng nghệ thuật. Sản phẩm nơi đây hiện diện tại hầu hết các công trình lớn bé trên cả nước, từ lăng mộ, nhà thờ, tượng Phật đến các công trình tượng đài, cuốn thư, hoành phi. Để tạo ra một tác phẩm đá mỹ nghệ tinh xảo, người thợ Ninh Vân phải trải qua nhiều công đoạn phức tạp, trong đó khâu lựa chọn nguyên liệu được coi là quan trọng nhất, đòi hỏi kinh nghiệm lâu năm để chọn được khối đá sạch, không tì vết, đảm bảo chất lượng bền vững với thời gian.

Nghệ nhân Hoàng Hải (quê ở Diễn Châu, Nghệ An) chăm chú nhìn vào bản vẽ đặt bên khối đá, đôi mắt rà từng đường nét, từng tỷ lệ đã phác thảo. Từ hình vẽ trên giấy, mũi đục bắt đầu chuyển động, từng chi tiết dần được hiện thực hóa thành dáng hình bức tượng sống động, hài hòa. Theo ông Hải, những sản phẩm đầu đời của ông còn in dấu những nét ngập ngừng, bởi khi ấy “cơm áo gạo tiền” luôn đè nặng lên từng nhát đục, nét khắc. Thế nhưng, vượt lên tất cả, không chỉ là mưu sinh, niềm đam mê với đá đã giữ ông ở lại với nghề suốt gần 2 thập kỷ, mỗi tác phẩm của ông là một hành trình lao động nghiêm cẩn và đầy khổ công. Nghệ nhân Hoàng Hải chia sẻ: “Tôi đã gắn bó với mảnh đất này 15 năm nay. Trước đây, vợ chồng tôi chỉ buôn bán lặt vặt tại quê nhà, không đủ sống. Từ khi “đầu quân” về đây, thu nhập ổn định, vợ chồng tôi đã có thể nuôi 3 đứa con ăn học”.

Theo các nghệ nhân, cao điểm sản xuất thường bắt đầu từ tháng Mười âm lịch. Không chỉ tăng ca, nhiều gia đình còn huy động thêm lao động thời vụ để kịp tiến độ. Dù vất vả, nhưng ai nấy đều phấn khởi bởi Tết đến cũng là lúc thu nhập được cải thiện, nghề truyền thống có thêm động lực để gìn giữ và phát triển.

Ông Nguyễn Nam Giang, Phó Chủ tịch UBND phường Nam Hoa Lư cho biết, trên địa bàn phường có các làng nghề truyền thống lâu đời và khá nổi tiếng, với nhiều ngành nghề phong phú, đa dạng, như làng nghề Phúc Lộc với nghề mộc và chạm khắc gỗ; làng nghề đá Ninh Vân với nghề trạm khắc đá mỹ nghệ, làng nghề Văn Lâm với thêu ren truyền thống. Các sản phẩm làng nghề của địa phương nổi tiếng trong và ngoài nước. Hiện nay, phường đang báo cáo đề xuất với tỉnh để bảo tồn và phát triển các làng nghề, định hướng đến năm 2030 không còn việc sản xuất nhỏ lẻ trong các khu dân cư, chuyển sang sản xuất trong các cụm công nghiệp để đáp ứng yêu cầu bảo vệ môi trường. Các khu dân cư sẽ trở thành các khu trưng bày và giới thiệu sản phẩm của các làng nghề truyền thống, nhằm quảng bá thương hiệu, phát triển du lịch.

Theo VOV