Hiện tại các đô thị lớn của nước ta thường đối mặt với khói bụi, tắc đường, triều cường và nước ngập. Thị dân chen chúc giữa những cao ốc trong khi cây xanh và công viên đang teo tóp. Phố phường có lúc, có nơi trùng trùng lô cốt và các công trường xây dựng. Nhiều ngôi nhà cổ kính - ký ức đẹp một thời đã biến dạng hoặc bị phá bỏ…

Làm sao để các đô thị đông người và bận rộn giữ được sự thư thái, giữ được sự yên bình và trật tự một cách lâu dài? Chúng ta có thể gặp câu trả lời, có thể chưa trọn vẹn, ở một số đô hội xa và gần, đã và đang tìm cách cứu giữ thiên nhiên và nhân văn.

Vườn trong phố và rừng trong phố

“Kinh đô Ánh sáng” của Pháp có hơn 12 triệu dân nhưng mỗi năm đón hơn 30 triệu khách tứ xứ. Ra phố hay vào metro, ta đều thấy chen chúc người qua lại. Vậy mà, đi đâu ta cũng “lạc vào” không gian xanh - đan xen lớn nhỏ, được thiết kế hài hòa với con mắt thẩm mỹ. Đầu tiên, đó là những hàng cây cao vút, xếp đều đặn, cách khoảng 2-3m, tạo bóng râm cho các con đường.

Đi trong những “đường hầm xanh” ấy, du khách đến từ Hà Nội và Sài Gòn không khỏi hoài niệm về những con đường xưa “cây dài bóng mát” ở thành phố mình. Ấn tượng nhất, trên đại lộ mênh mông Champs Elysée, sừng sững hai hàng cây tán lớn được cắt tỉa vuông vắn.

Nhìn từ xa, chúng trông như hai hàng kỵ binh đội mũ uy nghi bảo vệ con đường quý phái nhất thủ đô. Từ năm 2016, Champs Elysée là phố đi bộ vào cuối tuần, hợp cùng Quảng trường Ngôi Sao và Khải Hoàn Môn tạo nên “đại công viên văn hóa” kỳ vĩ.

Tuy nhiên, cây xanh và các tiểu cảnh, tiểu đảo xanh trên vỉa hè chưa đủ để tái tạo không gian thở trong lành. Do vậy, mỗi tháng Paris đều có những ngày cấm xe hơi vào khu trung tâm. Khách bộ hành và xe đạp được dành nhiều ưu tiên. Paris và nhiều thành phố lớn ở các nước công nghiệp đang có nhiều biện pháp “mạnh tay” giảm khói bụi, giảm khí thải.

Ngoài các vườn hoa khoe sắc bên các kiến trúc cổ (Luxembourg, Palais Royal, Tulieries, Belleville…), thủ đô Pháp đã đặt những cánh rừng nguyên sinh hay trồng mới (Boulogne, Vincent, Fontainebleau, Ramboulleit…) nằm giữa các khu phố. Từ lâu, người ta đoạn tuyệt với thói quen tham lam và thiển cận - chỉ dành đất để làm nhà ở hay trung tâm thương mại!

Song Paris không chỉ chăm chút cho những không gian xanh bề thế. Đi vào một số khu phố cổ, vốn chật chội, như khu Marais hay Montmartre, tôi từng gặp nhiều “sân vườn mini”. Nơi đấy, trẻ con và người lớn thong thả thưởng ngoạn vẻ đẹp của hoa lá và sự tĩnh lặng ngay gần nhà.

Đặc biệt, nhiều công thự, thư viện, kể cả tu viện mở rộng cửa sân vườn trước và sau cho dân phố và du khách cùng vào hưởng thụ chốn thanh nhàn. Ngắm nhìn những “tiểu thiên nhiên” đầy tính nhân văn tại đây, tôi băn khoăn nghĩ đến nhiều công sở, biệt thự, khuôn viên “kín cổng cao tường” ở các đô thị Việt Nam. Phần lớn chúng đều là tài sản công và đều có những sân vườn rộng rãi. Bao giờ chúng sẽ được mở ra làm vườn chung cho công chúng?

Hơn thế nữa, Sài Gòn, Hà Nội, Huế và Đà Lạt trước 1954 từng được thiết kế là những “garden city”- “thành phố vườn” nhưng ngày nay đang có nguy cơ là những “rừng cao ốc” lớn nhỏ. Liệu chúng ta có kiên quyết đặt mục tiêu gầy dựng lại “vườn trong phố” để không những cứu giữ mà còn tái tạo sự cân bằng đa dạng của sinh thái và nhân văn?

Giao thông chuyên chở văn hóa

Vào ngày 18-10-2025, chính quyền Melbourne, thành phố lớn thứ hai của Australia, nồng nhiệt chào mời khách “xem thử” ga metro ngầm mới mở ở khu trung tâm. Tôi chứng kiến nhà ga vừa hoàn thiện, dáng vẻ lộng lẫy như một cung điện sang trọng.

Tại cổng ra vào của nhà ga có đến 5 bức tranh kiếng khổng lồ. Tất cả hợp thành hình ảnh những thổ dân và khung cảnh hoang sơ của Australia thuở mới lập quốc. Không chỉ metro, du khách đến Australia thường thấy thông điệp tri ân người bản địa được thể hiện tại nhiều nơi công cộng bằng nhiều hình thức từ tranh tượng đến bảng kỷ niệm.

Quả thật, biết trân trọng công sức của tiền nhân là một nét văn hóa rất cần lan tỏa cho người hậu thế. Nét văn hóa đặc sắc này còn xuất hiện tại một đường hầm dưới phố. Khi xưa, đây là hành lang ngầm có tên Cambell với nhiều cửa hàng nhỏ duyên dáng.

Giờ đây, nó là hành lang dẫn đến nhà ga nhưng cũng là nơi trưng bày các hình ảnh về quá trình xây dựng metro. Không chỉ trùng tu đường hầm, Sở Metro Melbourne còn cam kết sẽ khôi phục các hoạt động thương mại tại đây.

Trong khi ấy, ở Singapore, metro khai sinh từ năm 1987, tiếp tục nảy nở các tuyến ngầm và nổi. Đến nay đảo quốc có 6 tuyến metro với 160 nhà ga. Mỗi nhà ga cũ hay mới đều có thiết kế và trang trí riêng biệt. Tại nhà ga mang tên City Hall, ở khu trung tâm, có bức tranh vẽ phối cảnh tòa nhà thị chính, một kiến trúc tân cổ điển, xây dựng năm 1929.

Kế đến là nhiều ảnh trắng đen phóng lớn miêu tả phố phường Singapore cùng thập niên đó. Khách ra vào nhà ga có cảm giác như đang đi trong bảo tàng lịch sử. Tại các nhà ga khác thường có phù điêu, tranh ảnh về các thời kỳ phát triển khác nhau của “thành phố Sư tử”.

Gần đây, hầu hết các nhà ga đều trưng bày thêm những bức ảnh đẹp về các công trường xây dựng metro. Điều lý thú, tất cả đều là ảnh nghệ thuật do chính kỹ sư và nhân viên metro chụp. Ở nhà ga Tanjong Pagar có hẳn góc giới thiệu các tranh thiếu nhi về metro và đất nước Singapore. Tôi còn trông thấy một số nhà ga đặt đàn piano mời gọi người chơi và có luôn bàn đặt máy đo huyết áp - sẵn sàng trợ giúp người già.

Ô la la, metro không chỉ chuyên chở đám đông hành khách mà còn chuyên chở… văn hóa và các tiện nghi văn minh khác! Nhìn các nhà ga “đa sắc, đa tài” ở xứ người, tôi không thể không nghĩ đến nhà ga Bến Thành và hệ thống “các thành phố ngầm” metro sắp ra đời ở nước mình. Chao ôi, mong lắm các nhà ga metro ở ta cũng sẽ là nơi lưu giữ và tiếp nối ký ức đô thị xưa và nay.

Metro xứng đáng là một di sản mới độc đáo, một “sân chơi” phong phú cho các hoạt động triển lãm, biểu diễn văn hóa-nghệ thuật và phổ biến lịch sử, phục vụ hàng triệu người qua lại. Phải chăng bổ sung thêm các hình ảnh nghệ thuật và tiện nghi văn hóa là bổ sung thêm “luồng oxy” để giải tỏa không khí ngột ngạt và góp phần xả stress ở các nơi đông đúc người và nhà cửa?

Để cuộc sống bớt lo toan

Hà Nội, tuần lễ đầu tháng 12-2025, trời chỉ mới se lạnh. Tuy nhiên, áo khoác đủ màu, đủ kiểu có dịp khoe sắc làm quang cảnh thủ đô sau những ngày mưa lũ thêm tươi thắm trở lại. Quanh bờ hồ và phố cổ, du khách bốn phương tìm về náo nhiệt. Vào ba buổi tối cuối tuần, Hồ Gươm và các con phố chung quanh trở thành một “kính vạn hoa” muôn hồng ngàn tía. Đi mỗi đoạn đều thấy cảnh vật biến đổi lung linh, không đơn điệu.

Này là hoa, thảm cỏ, cây xanh và tiểu cảnh cùng đèn chiếu sáng nghệ thuật được xếp đặt “điệu nghệ”. Kia là triển lãm ảnh và sân khấu ngoài trời, góc khiêu vũ, góc ca hát hiện đại và truyền thống. Thêm nữa chợ đêm, hàng quán ăn nhẹ và giải khát tụ tập, hân hoan trên vỉa hè và lòng đường của phố đi bộ.

Vào các ngày rằm hay lễ hội, một số đình miếu trong phố cổ, như đình Kim Ngân - Hàng Bạc, đình Nam Hương - Hàng Trống không chỉ mở cửa cho khách vào thắp hương, chiêm bái mà còn tổ chức triển lãm các sản phẩm mỹ nghệ cổ truyền.

Riêng Hội quán Quảng Đông ở số 22 Hàng Buồm, nhiều thập niên trước bị lấy làm trường mẫu giáo, kể từ năm 2018 đã được phục hồi và trùng tu. Tòa nhà cổ có khuôn viên lớn với 1.800m2, mang phong cách kiến trúc Việt - Hoa và Đông- Tây, hiện là trung tâm văn hóa - nghệ thuật, nơi diễn ra các cuộc triển lãm, nói chuyện và sinh hoạt cộng đồng.

Mới nhất, từ tháng 10-2025, Hà Nội thử nghiệm tour tham quan Bảo tàng Mỹ thuật vào ban đêm, một loại hình vừa chơi - vừa học, chưa từng có ở Việt Nam. Thủ đô đã và đang có nhiều sinh hoạt văn hóa - nghệ thuật hấp dẫn với “nguyên liệu” đặc sản là cảnh quan, kiến trúc, vốn cổ và tầm nhìn cởi mở.

Thực tế cho thấy việc khuyến khích và biết cách tổ chức cho dân chúng bước ra đường, ra phố để chơi và sáng tạo sau giờ làm việc, trong các ngày cuối tuần, các dịp lễ tết, là điều khả thi và không tốn kém lớn.

Chắc hẳn Hà Nội và TPHCM, hai đô thị lớn nhất cả nước, cũng như nhiều đô thị khác đều cần nhiều ngày vui, nhiều chốn vui, nhiều hoạt động bồi đắp chất lượng sống thăng hoa và đóng góp những điều hữu ích cho cộng đồng.

Các hoạt động phục vụ nhu cầu dân sinh về tinh thần hoàn toàn có thể giúp cho đời sống đô thị bớt đi nhịp sống hối hả, bớt đi những lo toan nhọc nhằn. Đồng thời, đó cũng là hoạt động kinh tế, đem lại thu nhập cho nhiều giới và kích thích tiêu dùng một cách văn minh.

Không ngẫu nhiên, từ năm 2016, UNESCO đã kêu gọi các nước hãy bảo vệ và phát huy các giá trị của di sản thiên nhiên và nhân văn như là một yếu tố chính để phát triển đô thị bền vững. Ngẫm nghĩ, chúng ta đều có thể vun trồng và đem đến mùa xuân quanh năm cho các đô thị bằng nhiều biện pháp thiết thực vì lợi ích chung thay cho những ý tưởng viển vông và lãng phí!

PHÚC TIẾN