Tại hội thảo cấp quốc gia “Luật đô thị đặc biệt - Đột phá thể chế cho TP. HCM” do Thường trực HĐND TP HCM phối hợp Trường Đại học Luật TP HCM tổ chức sáng 8/5, nhiều chuyên gia, nhà quản lý và đại diện doanh nghiệp đã đề xuất những đột phá thể chế nhằm xây dựng TP HCM trở thành một siêu đô thị có năng lực cạnh tranh quốc tế, với mô hình quản trị linh hoạt, tự chủ và hiệu quả hơn.

Trong đó, nhiều ý kiến cho rằng việc xây dựng Luật Đô thị đặc biệt không chỉ dừng lại ở việc bổ sung thêm cơ chế cho TP HCM, mà cần tái thiết kế toàn bộ mô hình quản trị đô thị của thành phố theo hướng tích hợp, phân quyền mạnh và trao quyền tự chủ thực chất.

TS Nguyễn Thị Thiện Trí - Trường Đại học Luật TP HCM, cho rằng luật cần thay đổi căn bản tư duy phân quyền hiện nay. Theo TS Trí, thay vì quy định địa phương “được làm gì”, cần xác định rõ những lĩnh vực thuộc thẩm quyền riêng của Trung ương, còn lại nên trao quyền chủ động cho TP HCM quyết định.

“Không để TP.HCM tiếp tục phải xin thêm cơ chế. Những gì không thuộc các lĩnh vực cốt lõi như tài khóa vĩ mô, quốc phòng, an ninh, đối ngoại hay các vấn đề chiến lược quốc gia thì nên giao địa phương quyết định”, bà Trí nói.

Theo TS. Trí, mô hình phù hợp là kết hợp cả phân quyền từ trên xuống và từ dưới lên. Trung ương vẫn nắm quyền ở các lĩnh vực trọng yếu, trong khi TP HCM cần được tự chủ ở những vấn đề quản trị đô thị, phát triển kinh tế - xã hội và xử lý các vấn đề đặc thù của siêu đô thị.

TS Trí đề xuất cơ chế phân quyền trực tiếp từ Quốc hội cho TP .HCM, thay vì thông qua các cấp trung gian từ Chính phủ hay bộ ngành, nhằm tháo gỡ triệt để các rào cản thể chế.

Nhiều đại biểu tại hội thảo cũng cho rằng TP. HCM cần được trao quyền ban hành các quy định mang tính “luật địa phương”, không chỉ để cụ thể hóa luật hiện hành mà còn cho phép thành phố chủ động xử lý những vấn đề mới phát sinh trong thực tiễn.

Trong tham luận “Từ thực tiễn cơ chế, chính sách đặc thù đến hoàn thiện tổ chức chính quyền đô thị đặc biệt tại TP HCM”, TS Đỗ Thanh Trung và ThS Lưu Thị Thanh Mẫu - Phó Chủ tich Hội Doanh nhân trẻ Việt Nam (VYEA) cho rằng, TP.HCM đang đứng trước yêu cầu phải thay đổi toàn diện mô hình quản trị để đáp ứng vai trò của một đô thị đặc biệt, trung tâm tài chính, đổi mới sáng tạo và động lực phát triển quốc gia.

Theo nhóm nghiên cứu TS Đỗ Thanh Trung và ThS. Lưu Thị Thanh Mẫu, TP.HCM không thể tiếp tục vận hành như một đơn vị hành chính thông thường mà cần được nhìn nhận như một “thiết chế quốc gia đặc biệt” với mô hình quản trị riêng, tương tự các siêu đô thị như Tokyo, Seoul hay Thượng Hải.

Bài tham luận phân tích quá trình phát triển từ Nghị quyết 54/2017/QH14 đến Nghị quyết 98/2023/QH15 và Nghị quyết 260/2025/QH15 cho thấy Trung ương đã từng bước mở rộng quyền chủ động cho TP. HCM trong các lĩnh vực tài chính, đầu tư, quy hoạch, tổ chức bộ máy và đổi mới sáng tạo. Tuy nhiên, các cơ chế hiện nay vẫn chủ yếu mang tính thí điểm theo từng giai đoạn, chưa hình thành được một khuôn khổ pháp lý nền tảng, ổn định và lâu dài cho một đô thị đặc biệt.

Theo ThS Lưu Thị Thanh Mẫu và nhóm nghiên cứu, Luật Đô thị đặc biệt cần xác lập địa vị pháp lý đặc biệt của TP HCM ở cấp luật riêng, với cơ chế “phân quyền bất đối xứng”. Đây là mô hình mà quyền lực không được phân bổ đồng đều giữa các địa phương, mà trao quyền mạnh hơn cho những đô thị có vai trò chiến lược, quy mô dân số lớn và năng lực phát triển vượt trội.

Nhóm nghiên cứu dẫn kinh nghiệm từ Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) cho thấy, xu hướng quốc tế hiện nay là trao quyền tự chủ mạnh hơn cho các siêu đô thị nhằm nâng cao hiệu quả quản trị và khả năng cạnh tranh toàn cầu. Kinh nghiệm của Tokyo tại Nhật Bản cho thấy một mô hình điển hình về chính quyền đô thị tích hợp, được thiết kế đặc biệt để đáp ứng nhu cầu riêng biệt của một đô thị lớn.

Tokyo được tổ chức như một cấp chính quyền thực hiện một số chức năng tương đương cấp tỉnh, được quản lý bởi một chính quyền đô thị duy nhất là Tokyo Metropolitan Government (TMG), với cơ chế phân chia thẩm quyền linh hoạt giữa chính quyền đô thị và các đơn vị cơ sở. 23 quận đặc biệt của Tokyo được xem là những đơn vị tự quản cơ bản, có địa vị pháp lý tương đương với thành phố, chứ không phải là đơn vị hành chính phụ thuộc vào chính quyền Tokyo theo nghĩa thông thường, có nhiều quyền lực hơn nhiều thành phố khác. Mô hình này cho phép xử lý hiệu quả các vấn đề đô thị phức tạp ở quy mô lớn, đồng thời duy trì sự thống nhất trong điều hành.

Tại Nhật Bản, các lĩnh vực đất đai, cơ sở hạ tầng, giao thông tài và du lịch được tích hợp trong một bộ duy nhất đó là MLIT (Bộ Đất đai, Cơ sở hạ tầng, giao thông vận tải và Du lịch).

Cách tiếp cận quy hoạch và quản trị theo quy mô vùng đô thị lớn thay vì giới hạn trong ranh giới hành chính truyền thống. Điều này cho phép giải quyết hiệu quả các vấn đề mang tính liên vùng như giao thông, môi trường, phát triển hạ tầng và phân bổ dân cư.

Tổ chức bộ máy chính quyền địa phương của thành phố Tokyo được thực hiện theo nguyên tắc tự quản với mức độ phân cấp, phân quyền cao trong các lĩnh vực then chốt như quy hoạch, tài chính, hạ tầng và dịch vụ công. Chẳng hạn như Tokyo gần như tự túc hoàn toàn về tài chính.

Về thuế, chính quyền Tokyo có quyền thu và quản lý một số loại thuế địa phương (thuế cư trú, thuế tài sản cố định, thuế doanh nghiệp địa phương). Tuy nhiên, hệ thống thuế Nhật Bản được thiết kế theo cơ chế Trung ương quy định khung thuế và nguyên tắc cơ bản; địa phương có quyền điều chỉnh trong biện độ cho phép. Bên cạnh đó, Tokyo có thẩm quyền thiết lập quan hệ hợp tác trực tiếp với các thành phố toàn cầu, nhưng vẫn trong khuôn khổ chính sách đối ngoại quốc gia. Nguyên tắc chung không được trái với điều ước quốc tế mà quốc gia đã ký kết; không thay thế thẩm quyền ngoại giao trung ương, báo cáo và chịu giám sát của Chính phủ.

Việc phân quyền này phù hợp với Luật Tự trị địa phương khi quy định người đứng đầu chính quyền cấp tỉnh và cấp hạt có quyền tự quyết trong phạm vi thẩm quyền; Trung ương chỉ can thiệp thông qua cơ chế phủ quyết hoặc yêu cầu xem xét lại trong thời hạn luật định

Từ những kinh nghiệm này, TS Đỗ Thanh Trung và ThS. Lưu Thị Thanh Mẫu đề xuất TP. HCM cần chuyển từ mô hình “quản lý phân ngành” sang “quản trị theo không gian đô thị”. Theo đó, các lĩnh vực quy hoạch, đất đai, giao thông, đầu tư, môi trường và hạ tầng xã hội phải được tích hợp trong một cơ chế điều phối thống nhất, thay vì bị chia cắt theo từng sở ngành như hiện nay.

Theo ThS Lưu Thị Thanh Mẫu, một siêu đô thị không thể vận hành hiệu quả nếu mỗi ngành là một “điểm nghẽn thủ tục”. Các quyết định phát triển đô thị cần được hình thành trên cơ sở tổng thể, liên ngành và theo không gian phát triển, thay vì xử lý rời rạc theo từng lĩnh vực riêng biệt.

TS TRung và Ths Thanh Mẫu cũng kiến nghị TP. HCM nghiên cứu tái cấu trúc bộ máy theo mô hình “siêu sở”, thực hiện chức năng quản trị đô thị theo nhóm chức năng xuyên suốt toàn bộ vòng đời phát triển đô thị. Đồng thời, Thành phố cần thành lập Cơ quan Phát triển Đô thị TP HCM trực thuộc UBND TP. HCM với vai trò là trung tâm điều phối tích hợp dữ liệu, điều phối liên ngành và tổ chức hình thành các quyết định phát triển đô thị thống nhất.

Một nội dung được ThS Lưu Thị Thanh Mẫu nhấn mạnh là trao quyền tự chủ tài chính thực chất cho TP. HCM. Theo nghiên cứu của TS Trung và ThS Mẫu, Tokyo và Seoul đều có nguồn thu ổn định và được giữ lại tỷ lệ lớn các sắc thuế phát sinh tại chỗ. Đây là điều kiện quyết định để các đô thị này có thể chủ động đầu tư hạ tầng và nâng cao chất lượng quản trị. Nếu không có tự chủ tài chính, phân quyền sẽ chỉ mang tính hình thức.

Bài tham luận của hai tác giả cũng đề xuất TP. HCM cần được phép triển khai các “sandbox thể chế” có kiểm soát trong những lĩnh vực mới như fintech, AI, tín chỉ carbon, trung tâm tài chính quốc tế hay bất động sản xanh. Theo TS Trung và ThS Lưu Thanh Mẫu, TP. HCM không chỉ là nơi thực thi chính sách quốc gia mà còn phải trở thành “phòng thí nghiệm thể chế quốc gia”, nơi thử nghiệm các mô hình quản trị và chính sách mới trước khi nhân rộng ra cả nước.

Ngoài ra, nhóm nghiên cứu kiến nghị tổ chức chính quyền TP. HCM theo hướng tập trung xử lý các vấn đề chiến lược ở cấp thành phố, đồng thời trao quyền tự quản mạnh hơn cho cấp cơ sở. Cấp thành phố sẽ quyết định các vấn đề chiến lược như quy hoạch vùng, hạ tầng lớn, tài chính và chính sách phát triển; trong khi cấp phường, xã đô thị được trao thêm quyền về quản lý dân cư, dịch vụ công và trật tự đô thị.

Tham gia hội thảo, ông Đinh Hồng Kỳ - Chủ tịch Hiệp hội Xây dựng và Vật liệu xây dựng TP HCM (SACA) cũng chia sẻ quan điểm và góc nhìn về Luật Đô thị đặc biệt. Theo ông Kỳ, Luật Đô thị đặc biệt phải là cơ hội để thiết kế một mô hình quản trị hoàn toàn mới cho một siêu đô thị cạnh tranh toàn cầu, chứ không chỉ là “một Nghị quyết 98 mở rộng”.

"TP. HCM có tính chất khác biệt vì đây là trung tâm sản xuất, thương mại, tài chính, logistics, công nghiệp và đổi mới sáng tạo. Vì vậy, luật cần được xây dựng theo logic của một đô thị tăng trưởng và cạnh tranh quốc tế, thay vì tư duy hành chính truyền thống", ông đề xuất.

Cũng theo ông Đinh Hồng Kỳ, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay không còn là thiếu vốn hay thiếu sáng kiến, mà là thiếu cơ chế ra quyết định nhanh và rõ trách nhiệm.“Nhiều doanh nghiệp chỉ cần biết ai quyết, quyết trong bao lâu và ai chịu trách nhiệm”, ông nói.

Đưa ra đề xuất, ông đề nghị: " TP .HCM cần chuyển mạnh từ mô hình “quản lý thủ tục” sang “quản trị theo kết quả”. Một siêu đô thị không thể tiếp tục vận hành bằng hồ sơ giấy và sự phối hợp thủ công giữa các sở ngành. Luật cần cho phép xây dựng cơ chế một đầu mối xử lý, một nền tảng dữ liệu dùng chung, thời hạn giải quyết rõ ràng và cơ chế truy trách nhiệm cụ thể nếu chậm trễ.

Ông cũng đề xuất xây dựng “vùng an toàn trách nhiệm” để bảo vệ cán bộ khi thực thi đúng quy trình, minh bạch, không vụ lợi và vì lợi ích công. Theo ông, nếu không giải được bài toán này thì mọi phân quyền sẽ rất khó đi vào thực tế.

Ngoài ra, ông Đinh Hồng Kỳ cho rằng, TP. HCM cần được quản trị như một “siêu đô thị vùng”, thay vì một địa phương riêng lẻ. Các vấn đề như metro, logistics, chống ngập, chuyển đổi xanh, trung tâm tài chính hay đổi mới sáng tạo đều đã vượt khỏi ranh giới hành chính truyền thống. Vì vậy, luật cần cho phép hình thành cơ chế điều phối phát triển siêu đô thị TP. HCM với thẩm quyền thực chất đối với các dự án liên vùng chiến lược.

Theo Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thanh Tú, Trung ương hiện đã xác định 6 nhóm vấn đề trọng tâm cho Luật Đô thị đặc biệt, gồm: đột phá thể chế quản trị; cụ thể hóa các nghị quyết chiến lược; đổi mới quy hoạch; huy động nguồn lực hạ tầng; tăng liên kết vùng; và xử lý các điểm nghẽn đô thị như giao thông, ngập nước, ô nhiễm.

Tuy nhiên, ông nhấn mạnh việc trao quyền cho TP. HCM phải đi cùng cơ chế hậu kiểm, giám sát và trách nhiệm giải trình chặt chẽ, bảo đảm không chồng lấn với các lĩnh vực thuộc thẩm quyền riêng của Trung ương.

Trước đó, Bộ Chính trị đã đồng ý chủ trương xây dựng Luật Đô thị đặc biệt cho TP HCM tương tự Luật Thủ đô. Dự luật dự kiến sẽ được trình Quốc hội khóa XVI xem xét vào cuối năm 2026.

TP. HCM hiện xác định ba nguyên tắc cốt lõi khi xây dựng luật gồm: trao quyền tự chủ toàn diện; luật hóa các vấn đề thực tiễn chưa có hành lang pháp lý; và thể chế hóa các cơ chế đặc thù thành quy định pháp luật ổn định, lâu dài.

Lữ Ý Nhi