Biến động tại Trung Đông khiến hoạt động vận tải trên hành lang Á - Âu gặp khó, chi phí logistics leo thang và rủi ro chuỗi cung ứng tăng, tạo áp lực lớn đối với xuất khẩu nông, thủy sản của Việt Nam.

Thị trường Trung Đông giữ vai trò lớn trong xuất khẩu nông, thủy sản

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Trung Đông là khu vực có nhu cầu nhập khẩu thực phẩm cao và đang trở thành thị trường quan trọng của nông sản Việt Nam. Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu nông sản sang khu vực này đạt khoảng 1,2 tỷ USD, tăng 22,5% so với năm 2024. Riêng thị trường UAE đạt hơn 445 triệu USD, tăng gần 24%, với các mặt hàng chủ lực gồm hạt điều, hồ tiêu, gạo và rau quả.

Trong lĩnh vực thủy sản, Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam VASEP cho biết, năm 2025 xuất khẩu sang Trung Đông đạt 401 triệu USD, tăng 9,6% so với năm 2024, gần gấp đôi so với năm 2020. Cá tra là mặt hàng lớn nhất với 175,9 triệu USD, tiếp đến là cá ngừ khoảng 94,4 triệu USD và tôm hơn 54 triệu USD. Hai mặt hàng cá tra và cá ngừ chiếm khoảng 70% tổng giá trị xuất khẩu thủy sản sang khu vực.

Ngoài thủy sản, Trung Đông cũng là thị trường lớn của hồ tiêu, gia vị, điều và rau quả. Ông Lê Việt Anh, Tổng Thư ký Hiệp hội Hồ tiêu và Cây gia vị Việt Nam cho biết, khu vực này chiếm khoảng 15% tổng lượng hồ tiêu và gia vị xuất khẩu của Việt Nam, tương đương 35.000 - 40.000 tấn mỗi năm. Ngành điều cũng có nhiều lô hàng xuất sang Israel, Jordan, Thổ Nhĩ Kỳ qua hành lang Suez - Biển Đỏ.

Chính vì tỷ trọng ngày càng lớn, bất ổn địa chính trị tại Trung Đông không chỉ ảnh hưởng đến thị trường tiêu thụ mà còn tác động đến toàn bộ hệ thống vận tải quốc tế mà các ngành nông, thủy sản đang phụ thuộc.

Logistics biến động, nhiều ngành hàng cùng chịu sức ép

Theo VASEP, tác động rõ nhất hiện nay đối với ngành thủy sản là chi phí vận tải tăng khi nhiều hãng tàu hạn chế đi qua khu vực rủi ro, buộc phải chuyển hướng qua Mũi Hảo Vọng thay vì đi qua hành lang Biển Đỏ - Suez. Việc thay đổi tuyến khiến thời gian vận chuyển kéo dài 7 -14 ngày, làm tăng chi phí nhiên liệu và thiếu container, đặc biệt là container lạnh.

Cước vận tải tuyến châu Á - Dubai đã tăng gần gấp đôi, trong khi phụ phí rủi ro chiến tranh ở mức 1.500 - 4.000 USD mỗi container. Với ngành thủy sản, đây là chi phí trực tiếp làm tăng giá thành, trong khi hợp đồng xuất khẩu thường ký trước nên khó điều chỉnh. VASEP cảnh báo rủi ro lớn nhất là nguy cơ đứt gãy chuỗi lạnh, thiếu container và chậm giao hàng, có thể dẫn tới vi phạm hợp đồng.

Đặc biệt, ngành cá ngừ chịu tác động kép khi giá dầu tăng làm chi phí khai thác cao hơn. Giá cá ngừ nguyên liệu tại Bangkok hiện dao động 1.500 - 1.700 USD/tấn và có xu hướng tăng khi nguồn cung thắt chặt. Điều này khiến chi phí chế biến và xuất khẩu tăng, làm giảm biên lợi nhuận của doanh nghiệp.

Không chỉ dừng ở ngành thủy sản, căng thẳng tại Trung Đông đang tạo hiệu ứng lan tỏa tới nhiều nhóm nông sản xuất khẩu chủ lực của Việt Nam do khu vực này nằm trên các tuyến vận tải chiến lược kết nối châu Á với châu Âu và Bắc Phi. Khi hành lang vận tải bị gián đoạn, chi phí logistics, bảo hiểm và thời gian giao hàng đều tăng, khiến doanh nghiệp ở các ngành hàng như cá ngừ, hồ tiêu, điều, rau quả… đồng loạt chịu áp lực, nhất là với những hợp đồng đã ký cố định giá và lịch giao hàng.

Ông Lê Việt Anh, cho biết nhiều doanh nghiệp hồ tiêu lo ngại cước tàu sẽ tăng nếu tuyến vận chuyển phải điều chỉnh. Nếu tàu phải chuyển hướng, phụ phí và chi phí trung chuyển sẽ tăng mạnh.

Tương tự, ngành điều cũng chịu áp lực khi phụ thuộc nhiều vào tuyến vận tải qua Suez – Biển Đỏ. Ông Tạ Quang Huyên, Tổng giám đốc Công ty CP Hoàng Sơn cho biết, hàng xuất sang Trung Đông thường đi qua Suez - Biển Đỏ. Nếu tàu phải vòng qua Mũi Hảo Vọng, hành trình kéo dài 8 -10 ngày. Hiện chi phí logistics chiếm 10 - 20% giá thành, nhưng có thể tăng thêm 15 - 25% nếu xung đột kéo dài.

Với rau quả tươi, khó khăn còn đến từ vận tải hàng không. Một số chuyến bay sang Trung Đông bị hủy, buộc doanh nghiệp đổi tuyến hoặc lùi lịch giao hàng, trong khi hàng tươi rất nhạy với thời gian. Ngoài ra, tâm lý thận trọng của nhà nhập khẩu cũng khiến việc ký hợp đồng và thanh toán chậm lại.

Chủ động đa dạng thị trường giảm rủi ro

Ông Trần Gia Long, Phó Vụ trưởng Vụ Kế hoạch - Tài chính, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết, Bộ đã xây dựng các kịch bản sơ bộ để đánh giá tác động của xung đột Trung Đông đối với xuất khẩu nông, lâm, thủy sản của Việt Nam.

Theo tính toán, nếu xung đột kéo dài khoảng một tháng, tổng kim ngạch xuất khẩu của ngành có thể giảm khoảng 1 tỷ USD. Trường hợp căng thẳng kéo dài ba tháng, mức giảm có thể lên tới 3 - 3,5 tỷ USD. Trong đó, xuất khẩu sang Trung Đông dự kiến giảm khoảng 500 – 600 triệu USD, xuất khẩu sang châu Âu giảm từ 1 - 1,6 tỷ USD, còn khu vực Bắc Phi có thể giảm khoảng 200 - 250 triệu USD.

Nếu xung đột kéo dài hơn, xuất khẩu sang Trung Đông có thể bị gián đoạn từng giai đoạn, trong khi xuất khẩu sang châu Âu và Bắc Phi có thể giảm tới 50%.

Bộ Nông nghiệp và Môi trường sẽ tiếp tục theo dõi sát diễn biến, đồng thời xây dựng phương án điều chỉnh cơ cấu và đa dạng hóa thị trường nhằm giảm thiểu rủi ro cho hoạt động xuất khẩu.

Theo VASEP, trong bối cảnh căng thẳng tại Trung Đông còn diễn biến phức tạp, việc theo dõi sát tình hình vận tải, giá nhiên liệu và chính sách bảo hiểm hàng hải là yếu tố quan trọng đối với doanh nghiệp xuất khẩu thủy sản. Doanh nghiệp cần chủ động làm việc với đối tác và hãng tàu để điều chỉnh kế hoạch giao hàng, đồng thời chuẩn bị phương án vận tải thay thế. Việc rà soát điều khoản hợp đồng, mua bảo hiểm đầy đủ và đa dạng hóa thị trường cũng là giải pháp cần thiết.

Theo VOV