Tranh lụa đã trở lại mạnh mẽ trong những năm gần đây với nhiều sáng tạo mới đến từ lớp họa sĩ trẻ. Từ các triển lãm cá nhân đến những cuộc thi mỹ thuật quốc tế, ngày càng có nhiều tác giả lựa chọn lụa như một chất liệu để khám phá ngôn ngữ tạo hình mới.

Tìm được tiếng nói cá nhân

Trong lịch sử mỹ thuật Việt Nam, tranh lụa là một thể loại đặc biệt khi được gọi tên từ chất liệu nền chứ không phải chất liệu bề mặt như sơn dầu hay sơn mài. Chính chất liệu lụa - mềm, thấm, mỏng và khó kiểm soát đã tạo nên vẻ đẹp riêng cho dòng tranh này suốt nhiều thập niên, góp phần định hình bản sắc mỹ thuật Việt Nam với những tên tuổi lớn như: Nguyễn Phan Chánh, Mai Trung Thứ, Lê Phổ…

Tuy nhiên, một thời gian dài tranh lụa dường như ít được nhắc đến, một phần bởi với nhiều họa sĩ, tranh lụa khó tạo đột phá do giới hạn của chất liệu lụa dẫn đến khả năng biểu đạt tiết chế và dễ bị đóng khung trong những mô-típ quen thuộc. Sự trở lại của tranh lụa trong vài năm gần đây vì thế trở thành một tín hiệu đáng chú ý.

Triển lãm cá nhân chủ đề Cái gì là thật? (đang diễn ra tại TomuraLee gallery, 24 Đường số 1, phường An Khánh, TPHCM) của họa sĩ Bùi Tiên là một ví dụ cho chuyển động ấy. Họa sĩ Bùi Tiên, sinh năm 1993 tại Phú Yên, là một trong những gương mặt nổi bật của lớp họa sĩ trẻ hiện nay. Triển lãm giới thiệu 25 tranh lụa với các gam màu dịu, những gương mặt tĩnh lặng và các lớp hình ảnh mong manh như đang trôi giữa ký ức.

Theo họa sĩ Bùi Tiên, điều quan trọng nhất với tranh lụa hôm nay không nằm ở việc giữ nguyên kỹ thuật truyền thống hay cố gắng tạo khác biệt bằng hình thức, mà là tìm được tiếng nói cá nhân. “Lụa gần như buộc người nghệ sĩ phải đối thoại với sự tiết chế. Chỉ cần thiếu sự thành thật với chính mình thì tác phẩm rất dễ trở thành một sản phẩm trang trí hoặc chỉ dừng lại ở kỹ năng”, nữ họa sĩ chia sẻ.

Cũng theo Bùi Tiên, nếu một chất liệu chỉ tồn tại như ký ức của quá khứ thì sớm muộn sẽ trở thành “bảo tàng”. Điều khiến tranh lụa có sức sống bền bỉ chính là nhờ khả năng hấp thụ tinh thần của thời đại mới: khả năng phản ánh những bất an, mất kết nối hay khủng hoảng niềm tin của con người hiện đại.

Tạo nên sắc diện mới

Một điểm đáng chú ý trong sự trở lại của tranh lụa là phản ứng của công chúng trẻ. Tại các cuộc triển lãm tranh lụa gần đây, người trẻ chiếm vị thế đáng kể và họ dành nhiều thời gian đứng lặng trước những tác phẩm thay vì chỉ xem nhanh rồi di chuyển như thường thấy ở nhiều không gian khác.

Nguyễn Thị Hoài Trang (26 tuổi, ngụ phường Bàn Cờ, TPHCM) cho biết, khi đến với triển lãm Cái gì là thật?, chị bất ngờ khi tranh lụa có thể tạo cảm giác gần gũi với đời sống hiện đại đến vậy.

“Trước đây tôi nghĩ tranh lụa thường mang vẻ cổ điển, nhưng ở triển lãm này, tranh lụa có nhiều cảm xúc rất đương thời. Có những bức khiến mình thấy như đang nhìn vào chính trạng thái tinh thần của bản thân”, chị Trang chia sẻ.

Tại triển lãm Người giữ thời gian - Cổ lai hy đang diễn ra tại không gian Chillala (số 75 Xuân Thủy, phường An Khánh), người xem cũng thích thú khi được thưởng thức các tác phẩm lụa của họa sĩ Hoàng Minh Hằng - một trong những họa sĩ thành danh từ trước năm 1975.

Những tác phẩm vừa hàn lâm, chắc tay về kỹ thuật, vừa mang hơi thở đương đại khiến người xem như chậm lại để nhìn thấy hành trình phát triển của một dòng tranh mềm mại nhưng đủ sức bền theo thời gian.

Cô Nguyễn Thị Thanh Trúc (36 tuổi, giảng viên tại Trường Đại học Văn Lang) cho biết: “Trước giờ tôi vẫn nghĩ tranh lụa chỉ giới hạn trong vài đề tài, cách thể hiện do đặc tính của lụa. Thế nhưng, xem tranh lụa của tác giả Hoàng Minh Hằng, tôi thực sự bất ngờ khi trên nền lụa lại thể hiện được những nét riêng của hội họa hiện đại như vậy.”

Sự trở lại hòa quyện giữa truyền thống và hiện đại của tranh lụa, đang tạo nên một sắc diện mới trong dòng chảy nghệ thuật đương đại. Họa sĩ 9X Nguyễn Thị Hoàng Minh, giảng viên Trường Đại học Mỹ thuật TPHCM, phân tích: “Để xây dựng một bố cục tranh lụa đẹp, nét và mảng hình là những yếu tố rất quan trọng.

Lụa không phải chất liệu mạnh về diễn tả chất, bút pháp hay hiệu ứng bề mặt như nhiều chất liệu khác, nên người vẽ cần sự tỉ mỉ, nhẹ nhàng và phải biết nương theo bề mặt lụa. Một bức tranh lụa đẹp còn đòi hỏi phải giữ được độ trong trẻo của bề mặt chất liệu, điều khác biệt với nhiều dạng tranh khác”.

Sự trở lại của tranh lụa vì thế không đơn thuần là xu hướng tìm về chất liệu truyền thống, mà còn là nỗ lực trong việc làm mới di sản với tinh thần đương đại. Khi thế hệ nghệ sĩ trẻ dám bước ra khỏi những rào cản truyền thống, tranh lụa cũng thoát khỏi cái bóng của chính mình để trở thành một ngôn ngữ nghệ thuật có khả năng đối thoại rộng hơn với thế giới hôm nay.

CA DAO