Sau gần một thập niên chuyển đổi số, đây là thời điểm chúng ta cần một cái nhìn trực diện về hiện trạng cũng như tương lai của dòng chảy số nói chung và dữ liệu nói riêng - nguồn lực góp phần gia tăng năng lực phát triển quốc gia trong giai đoạn mới.

Bắt đầu từ các chiến lược quốc gia về công nghệ thông tin và làn sóng Cách mạng công nghiệp 4.0 nhen nhóm từ năm 2016, nước ta đã thực sự bước vào một giai đoạn chuyển mình mang tính bước ngoặt. Những con số biết nói phản ánh rõ quy mô và tốc độ chuyển đổi: hạ tầng internet băng rộng phủ gần như toàn bộ lãnh thổ; 4G, 5G trở thành “nhu yếu phẩm” trong đời sống hàng ngày của người dân.

Theo báo cáo e-Conomy SEA 2025 của Google, Temasek và Bain & Company, kinh tế số Việt Nam duy trì tốc độ tăng trưởng ấn tượng với tổng giá trị giao dịch (GMV) dự kiến chạm mốc 39 tỷ USD vào năm 2025. Sự bùng nổ của thương mại điện tử, mạng xã hội và các nền tảng dịch vụ số đã tạo ra một khối lượng dữ liệu khổng lồ, đưa Việt Nam trở thành một trong những quốc gia có tốc độ sản sinh dữ liệu nhanh nhất khu vực. Tuy nhiên, sự tăng trưởng nóng này cũng bộc lộ mặt trái là dữ liệu được tạo ra ồ ạt nhưng thiếu cơ chế xác thực, thiếu quy chuẩn “làm sạch”, dẫn đến tình trạng thật - giả lẫn lộn.

Những vụ rò rỉ thông tin trên các nền tảng ngân hàng số hay ứng dụng y tế thời gian qua không chỉ gây thiệt hại kinh tế lớn, mà còn làm xói mòn niềm tin số vốn được coi là nền móng của kinh tế số. Người dân hưởng lợi từ sự tiện lợi của mua sắm trực tuyến, học tập từ xa, song cũng nơm nớp lo ngại khi thông tin cá nhân có thể bị lạm dụng. Đáng lo hơn, các hình thức tấn công như phishing (giả mạo), ransomware (mã độc tống tiền) ngày càng tinh vi, nhất là sự xuất hiện của AI deepfake giả mạo khuôn mặt, giọng nói, tạo ra những “cái bẫy số” khó lường. Dữ liệu, từ chỗ là tài nguyên chiến lược, có nguy cơ trở thành gánh nặng nếu không được quản trị đúng cách.

Trong bối cảnh đó, Việt Nam đã sớm nhận diện thách thức và xác lập tầm nhìn chiến lược về dữ liệu. Việc quyết liệt xây dựng Trung tâm Dữ liệu Quốc gia từ năm 2023 là một bước đi mang tính lịch sử. Đến năm 2025, trung tâm này vừa là kho lưu trữ, vừa đóng vai trò “bộ não” kết nối các cơ sở dữ liệu ngành, địa phương, bảo đảm tính thống nhất, an toàn và khả năng chia sẻ có kiểm soát trên phạm vi toàn quốc. Năm 2025 cũng được ghi nhận là năm bứt phá về hoàn thiện thể chế. Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân (Luật số 91/2025/QH15, có hiệu lực từ 1-1-2026) thể hiện cam kết mạnh mẽ của Việt Nam trong bảo vệ quyền con người trên không gian số, tiệm cận các chuẩn mực quốc tế khắt khe như GDPR của châu Âu. Song song đó, Luật Công nghiệp công nghệ số (có hiệu lực từ 1-1-2026) đã tạo hành lang pháp lý quan trọng, coi dữ liệu là một loại tài sản, thúc đẩy phát triển các lĩnh vực mũi nhọn như bán dẫn, trí tuệ nhân tạo và tài sản số.

Trên nền tảng pháp lý ấy, bài toán dữ liệu không dừng lại ở quản lý, mà còn là làm sao tạo ra tiền đề cho một ngành công nghiệp mới: Ngành công nghiệp dữ liệu. Điều này đòi hỏi sự chuyển đổi tư duy từ “khai thác thô” sang “chế biến sâu”, với một hệ sinh thái hoàn chỉnh gồm thu thập, làm sạch, dán nhãn, phân tích và môi giới dữ liệu. Việc này có giá trị to lớn đối với tăng trưởng kinh tế và quản trị trong đời sống số. Khi được xử lý bài bản, dữ liệu sẽ trở thành nguồn lực quan trọng giúp doanh nghiệp tối ưu vận hành, hỗ trợ chính quyền ra quyết định chính xác hơn và mang lại tiện ích thiết thực cho người dân trong đời sống số.

Để hiện thực hóa ngành công nghiệp này, con người là yếu tố then chốt. Hiệp hội Dữ liệu Quốc gia (NDA) đang tích cực dẫn dắt xây dựng mạng lưới chuyên gia dữ liệu toàn cầu. Với hơn 300 hội viên đến từ 54 lĩnh vực khác nhau và kết nối hơn 100 đối tác quốc tế, mạng lưới này trở thành cầu nối trí tuệ, đưa những tri thức tiên tiến từ các trung tâm công nghệ hàng đầu về Việt Nam, đồng thời tham gia đào tạo nhân lực và trực tiếp giải quyết các bài toán dữ liệu quốc gia, từ y tế dự phòng đến nông nghiệp thông minh.

Hướng tới năm 2045 - kỷ niệm 100 năm thành lập nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa, nay là nước CHXHCN Việt Nam, bức tranh về một Việt Nam hùng cường đang ngày càng rõ nét. Đó sẽ là một quốc gia số an toàn, nơi dữ liệu cá nhân được bảo vệ tuyệt đối và niềm tin số trở thành mặc nhiên. Với mục tiêu kinh tế số đóng góp ít nhất 50% GDP, Việt Nam không chỉ phấn đấu trở thành một mắt xích quan trọng, mà phấn đấu trở thành một trung tâm (hub) về dữ liệu và đổi mới sáng tạo của khu vực và thế giới, nằm trong nhóm 30 quốc gia dẫn đầu. Nhìn lại giai đoạn bản lề 2023-2025, chúng ta có quyền lạc quan về những gì đã đạt được. Theo đánh giá của Liên hợp quốc, xếp hạng Chính phủ số của Việt Nam đã tăng 15 bậc; riêng năm 2024, hơn 46 triệu hồ sơ được nộp trực tuyến trên Cổng Dịch vụ công quốc gia, cho thấy dữ liệu dân cư đã thực sự đi vào cuộc sống, giảm mạnh chi phí và phiền hà cho người dân.

Với những chủ trương đúng đắn, thể chế ngày càng hoàn thiện và sự chung sức của cộng đồng doanh nghiệp cùng mạng lưới chuyên gia trong và ngoài nước, chúng ta hoàn toàn có thể tin tưởng vào một tương lai thịnh vượng. Trong đó, dữ liệu sẽ thực sự là tài sản quốc gia, được khai thác và giao dịch minh bạch, tạo ra hàng triệu việc làm chất lượng cao. Làm chủ dữ liệu chính là làm chủ tương lai.

NGUYỄN HUY, Trưởng Ban Công nghệ Hiệp hội Dữ liệu Quốc gia