Khi Fanpage VnExpress đăng tải hình ảnh khu vực phía trước Chợ Bến Thành sau khi chỉnh trang, một bình luận ngắn bằng tiếng Anh nhanh chóng thu hút sự chú ý: “A shame to consider artistic public spaces of Saigon as Disneyland”...
Tạm dịch: "Thật đáng tiếc khi coi các không gian nghệ thuật công cộng của Sài Gòn như Disneyland". Đó là nhận xét của Olivier Souquet, một kiến trúc sư – chuyên gia quy hoạch người Pháp đã sống và làm việc nhiều năm tại Việt Nam, tham gia không ít dự án đô thị lớn và hiểu khá rõ không gian, lịch sử cũng như nhịp sống của các thành phố Việt Nam.
Câu nói ấy không dài, không gay gắt, thậm chí mang giọng điệu tiếc nuối hơn là phê phán. Nhưng chính sự ngắn gọn đó lại chạm đúng vào một vấn đề lớn: khi chỉnh trang không gian công cộng, đặc biệt là không gian gắn với di sản, chúng ta đang nhìn đô thị như một công viên giải trí hay như một thực thể sống cần được tôn trọng và nuôi dưỡng ký ức?
Disneyland, tự thân nó, không phải là một khái niệm tiêu cực. Đó là biểu tượng của ngành công nghiệp giải trí toàn cầu, nơi màu sắc rực rỡ, hình khối mạnh và hiệu ứng thị giác được thiết kế để tạo cảm xúc tức thì. Disneyland phục vụ rất tốt cho mục đích của nó: mang lại niềm vui nhanh, trải nghiệm ngắn hạn, sự phấn khích có kiểm soát trong một không gian khép kín.
Vấn đề bắt đầu khi tư duy đó được áp dụng cho không gian công cộng đô thị, đặc biệt là những không gian mang tính biểu tượng lịch sử. Chợ Bến Thành không chỉ là một khu chợ hay một điểm du lịch. Đó là một mốc ký ức của Sài Gòn - TP.HCM, là hình ảnh gắn với nhiều thế hệ cư dân, là công trình mà chỉ cần nhìn mái ngói đỏ và tháp đồng hồ, người ta đã nhận ra thành phố này. Với những không gian như vậy, mỗi sự can thiệp không chỉ là câu chuyện thẩm mỹ, mà còn là câu chuyện về cách một đô thị đối thoại với chính lịch sử của mình.
Việc sơn vẽ mặt sân phía trước chợ bằng các mảng màu xanh – lam – trắng tạo ra hiệu ứng thị giác mạnh. Không thể phủ nhận nó nổi bật, dễ gây chú ý và rất “ăn hình” khi nhìn từ trên cao. Trong thời đại truyền thông số, những hình ảnh như vậy nhanh chóng lan tỏa, tạo cảm giác về một đô thị năng động, tươi mới, sẵn sàng đổi thay. Nhưng chính ở đây, một câu hỏi khác cần được đặt ra: ai đang là nhân vật chính của không gian này?
Khi một hình ảnh được thiết kế để gợi liên tưởng đến sông nước Nam Bộ, nhưng lại bị nhiều người xem như một mảng họa tiết sặc sỡ rời rạc, điều đó cho thấy sự cách biệt giữa ý đồ thiết kế và trải nghiệm cộng đồng. Tư duy đưa những biểu tượng địa lý hay lịch sử vào họa tiết không gian công cộng là đáng ghi nhận. Nhưng câu hỏi chính là: ký ức và biểu tượng ấy có được truyền tải một cách hài hòa và thẩm mỹ, hay bị rời rạc thành hình thức giải trí thị giác thoáng qua?
Trong tư duy bảo tồn di sản đô thị, quảng trường hay khoảng trống phía trước một công trình lịch sử thường được xem là phần nền. Nhiệm vụ của nó là làm nổi bật công trình, tạo khoảng thở thị giác và không gian cảm xúc để người ta cảm nhận chiều sâu lịch sử. Khi phần nền trở nên quá nổi, quá “trình diễn”, vai trò bị đảo ngược. Di sản lùi lại phía sau, trở thành phông nền cho các hoạt động ngắn hạn, cho những bức ảnh check-in hay cho hiệu ứng truyền thông tức thời.
Đó chính là điều mà nhiều kiến trúc sư và nhà quy hoạch gọi là “Disneyland hóa” đô thị. Không phải vì đô thị trở nên xấu, mà vì nó bị giản lược thành một chuỗi trải nghiệm thị giác nhanh. Không gian công cộng được nhìn như sân khấu sự kiện liên tục, nơi sự sôi động được ưu tiên hơn sự lắng đọng, nơi cái mới cần phải gây ấn tượng ngay lập tức, thay vì được kiểm nghiệm qua thời gian.
Điều đáng nói là tranh luận này không nên bị thu hẹp vào chuyện thích hay không thích màu sắc. Màu sơn không có lỗi. Vấn đề nằm ở tư duy tiếp cận. Khi chỉnh trang đô thị, chúng ta thường bị cuốn vào áp lực phải “làm cho khác”, “làm cho nổi”, “làm cho thấy ngay kết quả”. Trong bối cảnh đó, hiệu ứng thị giác ngắn hạn dễ dàng trở thành thước đo thành công.
Nhưng đô thị, khác với một chiến dịch truyền thông, không kết thúc sau vài tuần hay vài tháng. Nó là không gian sống của hàng triệu con người trong nhiều thập kỷ.
Vậy khi một đô thị bị “Disneyland hóa”, ai là người mất nhiều nhất? Không hẳn là du khách. Họ đến, chụp ảnh, rời đi và mang theo một ấn tượng nhất thời. Không hẳn là chính quyền hay đơn vị thực hiện dự án, bởi mục tiêu làm mới hình ảnh, tạo sự chú ý ngắn hạn vẫn đạt được. Người mất nhiều nhất chính là cư dân đô thị, những người sống cùng không gian đó mỗi ngày.
Họ mất dần những khoảng không gian để lắng lại, để cảm nhận sự tiếp nối của thời gian. Họ mất dần những biểu tượng có khả năng nuôi dưỡng niềm tự hào bền vững, thay vào đó là những hình ảnh thay đổi liên tục theo thị hiếu. Và về lâu dài, đô thị mất đi khả năng tích lũy ký ức tập thể, thứ làm nên chiều sâu văn hóa của một thành phố.
Nhìn sang những đô thị có lịch sử lâu đời như Paris, Rome hay Kyoto, có thể thấy một điểm chung: các quảng trường và không gian trước công trình di sản thường được xử lý rất tiết chế. Vật liệu trung tính, màu sắc khiêm nhường, họa tiết tối giản. Không phải vì họ thiếu sáng tạo, mà vì họ hiểu rằng sự sáng tạo trong không gian di sản cần đi kèm với kỷ luật thẩm mỹ và sự tôn trọng lịch sử.
Đô thị, suy cho cùng, không phải công viên giải trí. Nó là nơi con người sinh sống, làm việc, già đi và trao lại ký ức cho thế hệ sau. Sự hấp dẫn bền vững của một thành phố không đến từ những mảng màu gây ấn tượng tức thì, mà từ khả năng khiến người ta muốn quay lại, muốn gắn bó và muốn tự hào gọi đó là nơi mình sống.
Câu hỏi “khi đô thị bị Disneyland hóa, ai là người mất nhiều nhất” vì thế không chỉ dành cho một công trình hay một dự án cụ thể. Nó là câu hỏi dành cho cách chúng ta đang lựa chọn tương lai thẩm mỹ và văn hóa của các thành phố Việt Nam. Và câu trả lời, có lẽ, không nằm ở những bức ảnh đẹp trên mạng xã hội, mà nằm ở cảm nhận của những người sẽ sống cùng các không gian ấy trong nhiều năm tới.
(*) Phó Chủ tịch HUBA, Chủ tịch Hội Doanh nghiệp Xanh TP.HCM (HGBA), Chủ tịch HĐQT Công ty Secoin, Chủ tịch Hiệp hội Xây dựng và Vật liệu xây dựng TP.HCM.
Đinh Hồng Kỳ (*)
