Dự án “Mật mã Sài Gòn” đang mở ra một hướng tiếp cận mới với lịch sử - văn hóa bằng các trò chơi giải đố, trải nghiệm tương tác và nội dung số. Đằng sau hành trình ấy là Nguyễn Trường Sang (nghiên cứu sinh, Thạc sĩ ngành Văn hóa học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - ĐH Quốc gia TPHCM) cùng nỗ lực “giải mã” quá khứ để kết nối hiện tại.

Từ cảm hứng điện ảnh

Dự án “Mật mã Sài Gòn” (MMSG) hay City’s Codes, không phải là một ý tưởng ngẫu hứng. Nguyễn Trường Sang cho biết, nguồn cảm hứng ban đầu đến từ bộ phim The Da Vinci Code, khi nhân vật chính sử dụng tri thức để giải mã những bí ẩn, đồng thời dẫn dắt người xem khám phá không gian văn hóa của Paris. Từ đó, nhóm nhận ra: tại sao không thử kể câu chuyện của Sài Gòn - TPHCM bằng chính cách tiếp cận này?

Tháng 3-2025, MMSG ra đời như một series truyền thông cho các chương trình trải nghiệm văn hóa kết hợp giải đố. Người tham gia không chỉ “xem” hay “nghe”, mà trực tiếp nhập vai, lần theo các “mật mã” để khám phá những nét độc đáo về lịch sử - văn hóa của đô thị hơn 300 năm tuổi.

Điểm đáng chú ý là cách thức dự án nhanh chóng nắm bắt “gu” tiếp nhận của người trẻ. Thay vì những bài giảng dài, MMSG chọn cách kể chuyện ngắn gọn, giàu hình ảnh, lồng ghép yếu tố tương tác và thử thách trí tuệ. Chính điều này tạo nên sức hút tự nhiên, giúp lịch sử vốn bị xem là “khó gần” trở nên sinh động, dễ tiếp cận hơn. Từ một series truyền thông, MMSG đang dần mở rộng thành dự án đa nền tảng, bao gồm sản xuất nội dung giáo dục, tư vấn sự kiện văn hóa, thiết kế hoạt động trải nghiệm và hướng đến phát triển các ấn phẩm mang dấu ấn riêng. Theo Nguyễn Trường Sang, đây không chỉ là một dự án sáng tạo, mà còn là nỗ lực đáp ứng nhu cầu tìm hiểu lịch sử - văn hóa theo cách hấp dẫn hơn của người trẻ, một nhu cầu đang ngày càng rõ nét nhưng chưa được khai thác đầy đủ.

Đến hành trình “giải mã” văn hóa thành phố

Tuy nhiên, càng đi sâu vào lĩnh vực lịch sử - văn hóa, MMSG càng đối mặt với một thách thức lớn: tính đa chiều và đôi khi là mâu thuẫn trong dữ liệu. Trước thực tế đó, MMSG lựa chọn cách tiếp cận thận trọng: đối chiếu nhiều nguồn tư liệu chính thống, tham khảo đa dạng quan điểm và trình bày thông tin theo hướng khách quan. Đặc biệt, MMSG chủ yếu lấy thông tin từ các đầu sách giấy được xuất bản chính thức, nhất là các loại sách nghiên cứu chuyên sâu. Nguyễn Trường Sang cho biết, nhiều tư liệu trong sách gần như không thể tìm thấy trên mạng, mang tính phát hiện cao, ngoài ra việc khai thác nguồn tư liệu này cũng góp phần lan tỏa cảm hứng đọc sách đến cộng đồng.

Trong dòng chảy nội dung số ngày càng nhanh và nhiều, “Mật mã Sài Gòn” chọn một hướng đi không dễ: chậm lại để đào sâu, kể chuyện bằng tri thức và cảm xúc, đồng thời giữ được sự cân bằng giữa tính hấp dẫn và độ tin cậy. Đó cũng là cách mà những người trẻ hôm nay “giải mã” quá khứ để hiểu, kết nối và tiếp nối.

Giữa bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) đang trở thành công cụ phổ biến trong sáng tạo nội dung, MMSG lại chủ động nói “không” với AI trong quá trình sản xuất. Lý do, theo Nguyễn Trường Sang, nằm ở chính “chất người” của lĩnh vực lịch sử - văn hóa. “Cảm xúc là yếu tố làm nên sức sống của nội dung. Chỉ con người mới thực sự hiểu và truyền tải được những cảm xúc như lòng tự hào dân tộc hay tình yêu quê hương”, Trường Sang chia sẻ.

Bên cạnh đó, dự án cũng nỗ lực không “áp đặt” người tham gia phải chấp nhận một kết luận duy nhất, mà được khuyến khích tự suy ngẫm và hình thành nhận thức riêng. Ví dụ như cách lý giải vì sao người miền Nam gọi con trai trưởng là “anh Hai” thay vì “anh Cả” như miền Bắc. Thay vì sa vào tranh luận, dự án chọn cách kể mang tính nhân văn: cách gọi này gắn với hành trình Nam tiến, và sâu xa hơn, là thông điệp về sự gắn kết, rằng dù Bắc hay Nam, người Việt vẫn là anh em một nhà.

Là một người nghiên cứu văn hóa, Nguyễn Trường Sang cũng nhận được sự hỗ trợ từ các đồng nghiệp, chuyên gia trong lĩnh vực. Trong lộ trình 3 năm tới, dự án kỳ vọng tiếp tục mở rộng quy mô, nâng cao chất lượng nội dung và tăng cường hợp tác với các nhà nghiên cứu, đơn vị cùng chung mục tiêu đóng góp cho giáo dục và văn hóa Việt Nam.

HỒNG DƯƠNG