Tòa soạn ra “đề bài” kèm theo 2 bức ảnh: Một ảnh mới gồm bàn tròn của những “kỳ lân công nghệ” VNG, CMC, Momo, XanhSM và một bức ảnh đã úa vàng với những người tiên phong làm nên diện mạo kinh tế Việt Nam như Đồng Tâm (gạch), Bitas (giày), Vĩnh Tiến (giấy), Thiên Long (bút bi). Một hành trình hiện ra: Khoảng cách giữa 2 bức ảnh chính là sự chuyển mình sâu sắc của nền kinh thương Việt Nam trong 1/3 thế kỷ.

Những bước đi khác

Năm 1999, tôi nhận công việc của hãng nghiên cứu thị trường AC Nielsen, gõ cửa từng nếp nhà chỉ để hỏi một câu rất đỗi bình thường: Bạn dùng kem đánh răng hiệu gì, và chọn nó vì giá cả hay thương hiệu? Từ đó, tôi vỡ lẽ ra bài học đầu đời về thị trường: mỗi người tiêu dùng thực chất là một câu chuyện đời sâu sắc. Đến khi vào thực tập ở tòa soạn báo, tôi nhìn quanh và thấy cái đĩa mềm có phần mềm diệt virus máy tính BKAV hay ứng dụng gõ tiếng Việt Vietkey. Câu hỏi đơn giản nhất là “Tại sao họ làm sản phẩm này?”. Thời đó, “startup” là khái niệm xa lạ, tôi chỉ đơn thuần biết rằng, họ là những con người đang dùng chất xám để làm ra những thứ mới mẻ.

Ở không ít lớp học kinh doanh khi đó, có một thế hệ doanh nhân tiên phong khát vọng Việt như: bà Cao Ngọc Dung của PNJ, ông Lý Ngọc Minh của Minh Long, ông Trần Kim Thành của Kinh Đô, ông Cô Gia Thọ của Thiên Long, ông Võ Quốc Thắng của Đồng Tâm, ông Cao Tiến Vị của Giấy Sài Gòn… Người Việt có tiếng là ham học, doanh nhân lại càng học nhiều hơn. Tại trường doanh nhân PACE, cả một hội trường doanh nhân thành đạt ngồi nghe giảng với tâm thế khiêm nhường của người biết mình còn thiếu sót. Những lớp học bắt đầu lúc chiều muộn sau giờ làm việc và thường kết thúc khi đồng hồ đã điểm sang ngày mới. Đó là điểm khởi đầu cho những chuyến du hành vạn dặm để mang tư tưởng nâng tầm “doanh trí” nước nhà.

Cũng những con người ấy cùng sản phẩm của họ đã có mặt ở những vùng xa ngút ngái. Trên những chuyến xe mang “Hàng Việt về nông thôn”, hình ảnh những doanh nhân lẫy lừng như ông Lương Vạn Vinh (Mỹ Hảo) hay ông Trần Duy Hy (Duy Tân) sẵn sàng thức dậy lúc nửa đêm gà gáy để chuẩn bị “trò chơi” cho bà con nông dân. Thương trường, hóa ra, không chỉ nằm ở những trung tâm thương mại lộng lẫy, mà còn là trách nhiệm sâu nặng với cộng đồng. Họ đã cùng nhau xây dựng một “phên giậu mềm” cho đất nước khi xây dựng mạng lưới phân phối hàng Việt chính hãng đến tận tay người miền xa, chống lại hàng nhái, hàng giả và hàng ngoại nhập kém chất lượng.

Trên con đường vươn mình

Thương trường những năm đầu mở cửa sau ngày đất nước thống nhất là một bức tranh đầy rẫy sự phức tạp, in dấu những bước đi dò dẫm của doanh nghiệp thời bấy giờ. Đầu những năm 1990, khi lệnh cấm vận của Mỹ vẫn đang bủa vây, những doanh nghiệp Việt Nam như Tribeco, SJC, Saigon Co.op đã dũng cảm tiên phong bắt tay với Macondray của Singapore để thành lập Công ty Nước giải khát quốc tế IBC. Hành trình đầy chông gai vì chưa hề có tiền lệ pháp lý, thiếu vắng kinh nghiệm đàm phán quốc tế và hoàn toàn vắng bóng những người Việt am hiểu quản trị liên doanh theo chuẩn phương Tây. Đến năm 1994, khi lệnh cấm vận được dỡ bỏ, PepsiCo gia nhập và ông Phạm Phú Ngọc Trai trở thành người Việt Nam đứng đầu một liên doanh FDI khổng lồ. Làm kinh doanh khi ấy là một cuộc đàm phán dai dẳng với thể chế, với tâm lý hậu bao cấp và với cả sự lo ngại của những đối tác ngoại quốc.

Rồi từ trong lòng các tập đoàn đa quốc gia, giai đoạn 2004 - 2005 chứng kiến sự trỗi dậy của một thế hệ “người làm thuê số 1 Việt Nam”. Những gương mặt rạng rỡ như Nguyễn Anh Nguyên của Unilever, Lê Trung Thành của PepsiCo, Phạm Hồng Hải của HSBC hay hoàng tử làng quảng cáo Nguyễn Ngọc Thụy… đã chứng minh người Việt không những làm được việc của người nước ngoài, mà còn xuất sắc hơn nhờ sự thấu hiểu thị trường bản địa đến tận cùng. Thế nhưng, đằng sau những bộ vest sang trọng ấy luôn thường trực một nỗi khắc khoải: Bao giờ người Việt mới thôi làm thuê để bước lên làm chủ? Khi cuốn sách về họ ra đời năm 2005, kỳ thực đã nhen nhóm niềm tin mãnh liệt: Sẽ có những người làm chủ số 1 Việt Nam. FDI là một mảnh ghép quan trọng của nền kinh tế, nhưng thành tựu lớn nhất là phải đào tạo ra một nguồn nhân lực “chuẩn toàn cầu” siêu mạnh mẽ cho nước nhà.

Trong những cuộc họp bàn thâu đêm của cả hai nhóm doanh nhân sản xuất và thế hệ làm khởi nghiệp internet đời đầu đều chứa ý niệm xoay chung quanh cụm từ: Kiến tạo. Giữa căn phòng chật hẹp, những đôi mắt sáng rực bàn về mạng xã hội truongxua.com, diễn đàn Thăng Long, hay những giấc mơ mang hơi hướm Silicon Valley. Nhưng thị trường lại là một cỗ máy nghiền sòng phẳng, khi hạ tầng còn nghèo, người dùng chưa sẵn sàng và nguồn vốn đầu tư cạn kiệt, rất nhiều dự án hóa thành tàn tro. Từng giọt nước mắt đổ xuống ngày ấy chính là lớp gạch nền móng vững chãi cho những thế hệ kế tiếp.

Trước áp lực của sự thay đổi, của toàn cầu hóa, của công nghệ, chúng ta phải đổi mới sáng tạo. Đó chính là mâu thuẫn bi tráng nhất của người kinh doanh: biết rõ phía trước là một cái gì vô định, nhưng bước chân vẫn buộc phải tiến lên. Vô định như cơn bão tài chính toàn cầu năm 2008 ập đến, hàng loạt kế hoạch IPO của các tập đoàn lớn bị xé nát, những giấc mơ bành trướng bỗng chốc hóa thành những tờ giấy vô giá trị. Rất nhiều doanh nhân lừng lẫy phải chìm trong sự im lặng cay đắng trước những tách cà phê nguội lạnh. Nhưng sức bật của người Việt Nam luôn chứa đựng một phép màu kỳ lạ, những mầm non khởi nghiệp lại bắt đầu nảy lộc mạnh mẽ từ những không gian làm việc chia sẻ.

Kiến tạo hệ sinh thái mới

Khái niệm về dòng vốn cũng bắt đầu manh nha hình thành. Đó là tính toán để mang vốn và kinh nghiệm của cộng đồng người Việt từ các khu chợ Đông Âu trở về xây dựng quê hương; là những “quỹ đầu tư mạo hiểm” vài năm sau đã thay đổi hoàn toàn cục diện hệ sinh thái khởi nghiệp Việt Nam.

Hệ sinh thái trong nước cũng dần chuyển mình rực rỡ. Tại vườn ươm doanh nghiệp Đà Nẵng (DNES), nhiều gương mặt cũ nay đã lột xác. Nguyễn Tuấn Anh của truongxua.com ngày nào đã xong nhiệm vụ Chủ tịch Grab Việt Nam và chuyển sang tiếp tục khởi nghiệp robot giao hàng; Trung Phạm rời lĩnh vực kinh tế công để tất bật với mô tô điện Datbike khi chuẩn bị làm nhà máy mới; Câu chuyện của họ là minh chứng sống động cho Việt Nam đã hình thành một môi trường đủ bao dung để người tài thử sức, những dự án được triển khai.

Sức hút của Việt Nam còn thể hiện rõ tại Saigon Innovation Hub, nơi những quỹ đầu tư từ Hàn Quốc, Nhật Bản, Mỹ và Singapore hội tụ tìm kiếm cơ hội. Ở hội trường của Học viện MIT danh tiếng nước Mỹ, cuộc thi Viet Challenge chứng kiến Trí tuệ Việt khởi sự. Những startup từ Boston, San Jose hay Canada, Australia hay châu Âu vẫn miệt mài dùng công nghệ để giải quyết bài toán của quê hương. Dù bản thuyết trình bằng ngôn ngữ ngoại nhưng ẩn sâu một tình yêu quê hương với khát vọng kiến tạo một hệ sinh thái Việt đủ mạnh.

Hành trình đổi mới không phải lúc nào cũng trải hoa hồng, bản giao hưởng mới không thể thiếu “gậy chỉ huy” dẫn đường. Vượt lên trên những rào cản, tiếng nói của giới khởi nghiệp đã mạnh mẽ hơn bao giờ hết, minh chứng qua những cuộc đối thoại trực tiếp với lãnh đạo Đảng, Nhà nước. Tại cuộc gặp “Lãnh đạo TPHCM và giới khoa học - công nghệ, khởi nghiệp đổi mới sáng tạo”, Bí thư Thành ủy TPHCM Trần Lưu Quang đã một mình đối thoại với những “kỳ lân”. Người đứng đầu Đảng bộ thành phố trực tiếp tìm hiểu, truy vấn, đòi hỏi và đặt hàng những “bộ não” có thể giúp thành phố giải bài toán khó. Đó là một phiên “hội chẩn” cho nền kinh tế tri thức của thành phố với những câu hỏi hết sức trực tiếp: “Làm gì để TPHCM trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số của cả nước?… Sự “sòng phẳng” và “ngang hàng” ấy cho thấy chúng ta đã đi một chặng đường rất dài từ việc lẩn khuất trong hành lang pháp lý mù mờ, tiến thẳng vào phòng họp để bàn về tương lai.

Hơn 25 năm lùi lại để quan sát, bộ biên niên sử vụn của tôi đã gói gọn trọn vẹn một chu kỳ kinh tế đầy thăng trầm. Tôi ngồi ở góc bàn ghi chép lại những tiếng thở dài, những giọt nước mắt đổ vỡ và những ánh mắt ngời sáng khát vọng. Chính từ góc bàn khiêm nhường ấy, tôi đã thấy Việt Nam vươn mình không nhờ may mắn, bức tranh được ghép lại từ hàng triệu doanh nhân, kỹ sư, nông dân kiên cường dù không hoàn hảo. Những nhân vật và sự kiện ấy đều là máu thịt, là minh chứng sống động nhất cho chặng đường dài của đất nước.

TRẦN VŨ NGUYÊN