Ở tuổi 80, Nghệ nhân Ưu tú A Vẽ (thôn Đăk Răng, xã Dục Nông, tỉnh Quảng Ngãi) vẫn miệt mài sáng tạo, thổi luồng sinh khí mới cho các loại nhạc cụ dân tộc.
Trong không gian “Tuần Di sản văn hóa Quảng Ngãi” tổ chức tại Bảo tàng Tổng hợp tỉnh Quảng Ngãi, lần đầu tiên Nghệ nhân Ưu tú, già làng A Vẽ rời núi rừng xã Dục Nông, mang âm thanh đại ngàn xuống vùng duyên hải để biểu diễn, truyền lửa nghệ thuật truyền thống của dân tộc Giẻ Triêng.
Cùng nhiều nghệ nhân trong làng, già A Vẽ đưa tiếng đàn, tiếng sáo của núi rừng hòa vào nhịp sống miền biển, tạo nên không gian âm thanh rộn ràng, say đắm lòng người, góp phần quảng bá và lan tỏa bản sắc văn hóa Giẻ Triêng đến người dân, du khách.
Già A Vẽ chia sẻ: “Sau khi sáp nhập tỉnh, tôi có thêm cơ hội được đi nhiều nơi hơn, biết thêm nhiều vùng đất, gặp nhiều nghệ nhân ở các địa phương khác, cùng nhau góp phần đưa văn hóa của người Giẻ Triêng lan tỏa rộng hơn”.
Bước sang tuổi 80, già A Vẽ vẫn say sưa biểu diễn những nhạc cụ do chính tay mình chế tác với 15 loại khác nhau như: Tà lu, Đoar, Pin, Ring, Tà lêh, Oong Eng Nhâm, Pin Pui…
Vừa giới thiệu các loại nhạc cụ truyền thống, già A Vẽ vừa tỉ mỉ dùng một thanh sắt nhỏ, đầu nhọn để tạo lỗ trên thân nứa, thao tác thuần thục cho thấy sự am hiểu sâu sắc về nghề.
Theo già A Vẽ, để một ống tre, nứa trở thành nhạc cụ đạt chuẩn, khâu chọn nguyên liệu rất quan trọng. “Người Giẻ Triêng chỉ chọn tre, nứa từ 1-3 năm tuổi. Tre quá non dễ héo, nhanh hỏng, âm thanh đục và kém vang; trong khi tre ở độ tuổi phù hợp cho chất âm trong trẻo, ống rỗng vừa phải, tạo nên những thanh âm gợi tiếng nước chảy, tiếng gió rì rào núi rừng”, già A Vẽ cho biết.
Sau đó, tre nứa được phơi tự nhiên ngoài trời trong khoảng 5-6 tháng, đặt ở nơi có bóng cây, tránh nắng gắt để không làm nứt, cong thân, sau đó tiếp tục được hong trên giàn bếp, hun khói trong khoảng 1 năm. Công đoạn này giúp tre nứa khô đều, bền chắc, hạn chế mối mọt và giữ cho âm thanh ổn định, vang lâu. Với quy trình chế tác công phu, tỉ mỉ qua nhiều công đoạn, mỗi nhạc cụ làm từ tre, nứa có thể sử dụng bền bỉ từ 3-4 năm.
Già A Vẽ kể rằng, nhạc cụ của người Giẻ Triêng đã có từ rất lâu, do ông bà truyền lại qua nhiều thế hệ, về sau già A Vẽ tự mày mò sáng tạo thêm nhạc cụ truyền thống Giẻ Triêng. “Như cây Tà lu ngày xưa chỉ có 3 lỗ, sau này tôi làm thêm thành Tà lil với 6 lỗ cho âm thanh phong phú hơn”, già A Vẽ vừa làm vừa chia sẻ.
Ngày trước, người Giẻ Triêng sống giữa rừng, làm rẫy, dựng chòi ở lại nhiều ngày. Trong lúc nghỉ tay sau giờ lao động, họ tự làm nhạc cụ từ tre, nứa sẵn có quanh mình để giải trí, xua đi mệt nhọc. Dần dần, những nhạc cụ ấy theo họ về nhà, trở thành một phần không thể thiếu trong sinh hoạt hằng ngày, từ những buổi quây quần bên bếp lửa đến các dịp lễ hội của buôn làng.
Trong tiếng đàn Đoar trầm bổng do già A Vẽ thổi lên, bà Y Loan (thôn Đăk Răng, xã Dục Nông) nhẹ nhàng cất giọng hát bài “Tanh bray” nghĩa là “dệt vải”, lời ca chậm rãi, da diết, kể câu chuyện người chị ân cần chỉ bảo em gái cách dệt vải, góp phần mang lại cuộc sống ấm no...
Là một trong những dân tộc thiểu số sinh sống lâu đời ở vùng phía Tây tỉnh Quảng Ngãi, người Giẻ Triêng vẫn gìn giữ được nhiều nét văn hóa đặc sắc. Trong đó, âm nhạc dân gian không chỉ là tiếng vui giải trí, mà còn là sợi dây gắn kết cộng đồng, phản ánh đời sống, tâm hồn và sự sáng tạo mộc mạc của đồng bào qua bao thế hệ.
NGUYỄN TRANG
