Liên minh châu Âu (EU) vừa thống nhất siết chặt các điều kiện cho phép tạm thời miễn áp dụng Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) đối với hàng hóa nhập khẩu. Động thái này được kỳ vọng sẽ tăng tính ổn định của chính sách khí hậu, đồng thời củng cố niềm tin của doanh nghiệp vào các khoản đầu tư phục vụ chuyển đổi xanh.
Theo Reuters, đề xuất đã được các bộ trưởng kinh tế của EU thông qua với đa số phiếu thuận. Quyết định được đưa ra trong bối cảnh khối này tiếp tục theo đuổi mục tiêu cắt giảm phát thải, song song với việc duy trì năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.
CBAM là cơ chế yêu cầu một số mặt hàng nhập khẩu như thép, xi măng và phân bón phải chịu chi phí carbon tương ứng với lượng khí thải phát sinh trong quá trình sản xuất. Chính sách này nhằm ngăn chặn tình trạng "rò rỉ carbon", khi doanh nghiệp chuyển hoạt động sản xuất sang các quốc gia có tiêu chuẩn môi trường thấp hơn để giảm chi phí, đồng thời tạo môi trường cạnh tranh bình đẳng giữa hàng nhập khẩu và sản phẩm được sản xuất trong EU.
Trước đây, Ủy ban châu Âu từng đề xuất cơ chế linh hoạt, cho phép tạm dừng áp dụng CBAM trong một số trường hợp đặc biệt khi giá hàng hóa tăng đột biến nhằm giảm áp lực cho thị trường. Tuy nhiên, đề xuất này đã vấp phải sự phản đối từ nhiều quốc gia thành viên và cộng đồng doanh nghiệp.
Theo các ý kiến phản biện, việc cho phép miễn trừ quá dễ dàng có thể làm giảm tính ổn định của chính sách, từ đó ảnh hưởng đến quyết định đầu tư vào các dự án công nghệ sạch. Nhiều doanh nghiệp đã đầu tư đáng kể vào giảm phát thải trên cơ sở kỳ vọng hàng nhập khẩu cũng sẽ phải chịu chi phí carbon tương đương với sản phẩm sản xuất trong EU.
Theo thỏa thuận mới, Ủy ban châu Âu chỉ được phép đề xuất tạm hoãn áp dụng CBAM khi đáp ứng các điều kiện rất nghiêm ngặt. Cụ thể, giá của mặt hàng liên quan phải tăng trên 50% và duy trì liên tục trong ít nhất sáu tháng so với mức giá trung bình của 10 năm trước đó. Điều kiện này nhằm bảo đảm việc miễn trừ chỉ được áp dụng trong những tình huống thực sự bất thường, thay vì trở thành công cụ điều tiết thị trường thường xuyên.
Mặc dù đã đạt được đồng thuận giữa các quốc gia thành viên, EU và Nghị viện châu Âu vẫn sẽ tiếp tục đàm phán để hoàn thiện văn bản pháp lý cuối cùng. Một số nghị sĩ châu Âu thậm chí đề xuất thu hẹp hơn nữa, hoặc loại bỏ hoàn toàn quy định cho phép miễn trừ tạm thời đối với CBAM nhằm bảo đảm tính nhất quán của chính sách khí hậu.
Trong quá trình thảo luận, Pháp từng đề xuất tạm ngừng áp dụng phí carbon đối với phân bón để giảm chi phí cho nông dân khi giá năng lượng và nguyên liệu đầu vào tăng mạnh do căng thẳng địa chính trị tại Trung Đông. Tuy nhiên, Paris sau đó đã chuyển sang ủng hộ phương án chung của EU sau khi đạt được các ngoại lệ dành cho hai vùng lãnh thổ hải ngoại là Guadeloupe và Martinique.
Song song với việc siết điều kiện miễn trừ, EU cũng đang xem xét mở rộng phạm vi áp dụng CBAM. Các đề xuất sửa đổi hiện nay hướng tới việc bổ sung thêm nhiều nhóm sản phẩm công nghiệp và hàng tiêu dùng vào danh mục chịu chi phí carbon, trong đó có máy giặt và linh kiện ô tô.
Nếu được thông qua, việc mở rộng CBAM sẽ tác động đến nhiều chuỗi cung ứng trên toàn cầu và đặt ra yêu cầu cao hơn đối với các doanh nghiệp xuất khẩu vào thị trường châu Âu. Doanh nghiệp sẽ phải tăng cường kiểm soát phát thải, minh bạch dữ liệu carbon và đẩy nhanh quá trình chuyển đổi sang mô hình sản xuất xanh để duy trì năng lực cạnh tranh tại một trong những thị trường xuất khẩu lớn nhất thế giới.
Nguyễn Hùng
