Thực tiễn 10 năm hình thành và phát triển của Đường sách TPHCM cho thấy: nếu được tổ chức bài bản, có tầm nhìn văn hóa và cơ chế vận hành phù hợp, không gian sách vẫn có thể trở thành điểm đến hấp dẫn, bền vững, góp phần nuôi dưỡng đời sống tinh thần và bản sắc đô thị. Từ đây, nhiều kinh nghiệm quý báu có thể được rút ra để tổ chức, vận hành những đường sách khác trên cả nước.

Mô hình văn hóa đô thị đặc sắc

Ra đời năm 2016, Đường sách TPHCM là đường sách đúng nghĩa đầu tiên của cả nước, đánh dấu một bước đi sáng tạo trong phát triển không gian văn hóa đọc tại đô thị lớn. Chỉ dài hơn 100m, nằm ngay trung tâm TPHCM, nhưng nơi đây nhanh chóng trở thành điểm hẹn quen thuộc của người yêu sách, học sinh - sinh viên, giới nghiên cứu, văn nghệ sĩ và du khách trong, ngoài nước.

Sau 10 năm hoạt động, Đường sách TPHCM không chỉ là nơi mua, bán sách, mà đã phát triển thành một không gian văn hóa tổng hợp: giới thiệu sách mới, giao lưu tác giả - tác phẩm, triển lãm chuyên đề, tọa đàm học thuật, hoạt động giáo dục kỹ năng, sinh hoạt thiếu nhi, sự kiện nghệ thuật…

Lượng khách ổn định, doanh thu của các đơn vị xuất bản được duy trì, hình ảnh đường sách trở thành một “biểu tượng văn hóa mềm” của TPHCM. Quan trọng hơn, mô hình này đã tạo cảm hứng để nhiều địa phương khác xây dựng đường sách, phố sách, không gian đọc cộng đồng.

Một trong những yếu tố cốt lõi làm nên thành công của Đường sách TPHCM là định vị đúng vai trò: đường sách trước hết là một thiết chế văn hóa, sau đó mới là không gian kinh doanh. Ngay từ đầu, mục tiêu lan tỏa văn hóa đọc, nâng cao đời sống tinh thần cho cộng đồng đã được đặt lên hàng đầu. Nhờ vậy, những hoạt động tại đây không bị chi phối bởi tư duy ngắn hạn hay thương mại hóa quá mức. Sách có giá trị học thuật, sách thiếu nhi, sách lịch sử - văn hóa, sách nghiên cứu vẫn giữ được vị trí xứng đáng bên cạnh những đầu sách giải trí.

Nếu chỉ xem đường sách như một “phố bán lẻ đặc thù”, sẽ rất khó duy trì sức sống lâu dài và tạo được dấu ấn xã hội. Một kinh nghiệm quan trọng ở đây là: Phải hiểu công chúng của mình là ai và họ cần gì. Bên cạnh đó, nếu chỉ bán sách, đường sách khó có thể cạnh tranh với các kênh thương mại điện tử.

Đường sách TPHCM thành công do luôn coi trọng việc tổ chức nhiều hoạt động gắn với nhu cầu của bạn đọc: giao lưu tác giả, ra mắt sách, ngày hội đọc sách, hoạt động cho thiếu nhi, sinh viên, người cao tuổi, các hoạt động triển lãm, các sinh hoạt văn hóa… Các hoạt động này biến đường sách thành không gian trải nghiệm, nơi bạn đọc không chỉ mua sách mà còn gặp gỡ, trao đổi, học hỏi, nuôi dưỡng cảm xúc và tri thức, bồi dưỡng thẩm mỹ...

Vị trí phù hợp, không gian hài hòa

Đường sách TPHCM nằm giữa những công trình văn hóa - lịch sử quan trọng của thành phố, giao thông thuận lợi, không gian riêng tương đối yên tĩnh. Quy hoạch tổng thể chú trọng yếu tố cảnh quan, cây xanh, lối đi bộ, khu vực đọc sách, không gian sinh hoạt cộng đồng…

Thực tế cho thấy, vị trí và thiết kế không gian có ý nghĩa quyết định đối với hiệu quả hoạt động của đường sách. Một đường sách muốn thu hút công chúng thì nên dễ tiếp cận, an toàn, thân thiện, có bản sắc riêng, đồng thời phù hợp với nhịp sống đô thị địa phương, nhất là phải trả lời được câu hỏi: đến đường sách xong, chúng ta có thể đi đâu nữa? Việc sao chép máy móc mô hình mà không tính đến điều kiện cụ thể sẽ dẫn đến tình trạng vắng khách, hoạt động cầm chừng.

Ảnh: QUỲNH YÊN)" title="Khách tham quan thưởng thức món ăn truyền thống trong một sự kiện được tổ chức tại Đường sách TPHCM (Ảnh: QUỲNH YÊN)" />

Một điểm nổi bật của Đường sách TPHCM là khả năng kết nối nhà trường, thư viện, tổ chức giáo dục, đơn vị du lịch. Nhiều chương trình ngoại khóa, tham quan, trải nghiệm đọc sách cho học sinh - sinh viên được tổ chức thường xuyên. Du khách quốc tế xem đường sách như một điểm đến văn hóa đặc trưng của TPHCM. Điều này cho thấy, đường sách không chỉ tồn tại độc lập mà nên được tích hợp vào hệ sinh thái văn hóa - giáo dục - du lịch của địa phương. Khi đó, giá trị kinh tế và xã hội của đường sách sẽ được nhân lên.

Cơ chế quản lý linh hoạt

Đường sách TPHCM được quản lý theo mô hình phối hợp giữa cơ quan quản lý nhà nước, doanh nghiệp, đơn vị xuất bản và những tổ chức xã hội. Ban điều hành đóng vai trò điều phối, tạo khung pháp lý, giữ định hướng văn hóa, cũng như lắng nghe ý kiến từ từng gian hàng và bạn đọc. Cơ chế này giúp hạn chế tình trạng “hành chính hóa” hoạt động văn hóa nhưng không buông lơi công tác quản lý.

Trong 10 năm qua, Đường sách TPHCM đã trải qua nhiều biến động, nhất là giai đoạn dịch Covid-19 và sự bùng nổ của công nghệ số. Việc tổ chức sự kiện trực tuyến, quảng bá qua mạng xã hội, kết hợp bán sách online - offline đã giúp đường sách duy trì kết nối với bạn đọc. Đó là một bài học quan trọng đối với các mô hình đường sách khác: Mạnh dạn thử nghiệm những cách làm mới, tận dụng công nghệ để mở rộng không gian ảnh hưởng, miễn sao giữ được giá trị cốt lõi của văn hóa đọc.

Thành công sau 10 năm hoạt động của Đường sách TPHCM cho thấy một thực tế: trong bất kỳ hoàn cảnh nào, văn hóa đọc vẫn có chỗ đứng nếu được nuôi dưỡng bằng tư duy đúng đắn, sự kiên trì và cách làm sáng tạo.

Đường sách, không chỉ là nơi của sách, mà còn là nơi nuôi dưỡng tri thức, nhân cách và bản sắc cộng đồng trong dòng chảy phát triển của xã hội thành phố hiện nay.

NGUYỄN MINH HẢI