Vào hai thập niên đầu thế kỷ XX, ngành in ấn tư nhân Việt Nam tại Sài Gòn đã bắt đầu phát triển, nhiều nhà in có chủ sở hữu là người Việt được xây dựng rất nhiều trên đường Catinat (đường Đồng Khởi, TP.HCM). Trong đó, thành công nhất phải kể đến nhà in Imprimerie de l’Union của doanh nhân Nguyễn Văn Của.
Ông Nguyễn Văn Của không rõ năm sinh, thuở thiếu thời gia đình ông rất nghèo, và phải sống cơ cực trong một khu ổ chuột ở Sài Gòn. Ban ngày, ông Của phải làm lụng vất vả, đêm đến lại phải xách đèn lồng theo người chị gái đi bán chè, rong ruổi khắp Sài Gòn. Mỗi khi đi qua trà đình tửu quán, nhìn thấy cảnh thiên hạ ăn chơi, ông không hề động lòng mà chỉ có một ham muốn cháy bỏng là làm sao có tiền để giúp đỡ gia đình… Có lẽ đó là động cơ mạnh mẽ, thúc đẩy ông quyết tâm học một cái nghề cho tương lai. Và nghề đó chính là nghề in ấn. Ðầu tiên, ông xin vào làm thợ ở nhà in của ông Ðinh Thái Sơn và Nguyễn Văn Viết. Tại đây, ông Của được hai ông này nhận ra khả năng, nên được nâng đỡ và giao cho vai trò chính yếu trong nhà in.
Nhà in của ông Đinh Thái Sơn và Nguyễn Văn Viết có tên là “Phát Toán”, được lấy tên của cha ông Sơn để ghi nhớ công ơn, sau này ông nhường lại nhà in cho bạn là ông Joseph Nguyễn Văn Viết, người tiếp tục công việc in ấn và ngày càng phát đạt. Còn ông Sơn, sau khi tách ra đã hùn tiền với ông Lê Phát An (một trong số những phú hào giàu có nhất ở miền Nam, cậu ruột của Hoàng hậu Nam Phương) mua ba căn nhà lầu ở số 157 đường Catinat (nay là đường Đồng Khởi) và mở ra một nhà in mới, lấy hiệu là “Imprimerie de l’Union”, dịch sang tiếng Việt là “Nhà in Đồng Hiệp”, tức là “hai người đồng lòng hiệp sức với nhau mà dựng thành cuộc buôn bán lớn”. Sau này ông Lê Phát An nhờ ông Lê Văn Nghi cùng ông Đinh Thái Sơn quản lý công việc in ấn và tiếp đón quan khách.
Đến năm 1918, nhà in Phát Toán đã được chuyển nhượng lại cho ông Nguyễn Văn Của và đổi tên mới là “Imprimerie de l’Union Ng.-V.-Cua”. Ban đầu, nhà in vẫn ở số 157 đường Catinat, sau này dời về số 13 và sau đó là số 57 phố Lucien Mossard (đường Nguyễn Du ngày nay). Năm 1924, ông Nguyễn Văn Của đã cho xây dựng một tòa nhà mới tại vị trí này, gồm hai khối nhà trước-sau nối liền với nhau. Năm xây dựng 1924 được khắc trên trán tường ở mặt tiền gian giữa tòa nhà. Tòa nhà nơi đặt trụ sở Imprimerie de l'Union là một tòa nhà hai tầng, ban đầu bao gồm các không gian thương mại ở tầng trệt và khu nhà ở gia đình ở các tầng trên. Khối nhà mặt tiền được dùng làm trụ sở cho tòa soạn báo, vừa là nơi làm việc, tiếp quan khách, khối nhà phía sau dùng làm xưởng in ấn. Tòa nhà vẫn còn nguyên vẹn cho đến ngày nay, với dòng chữ “Nguyên Văn Của” và “Imprimerie de l'Union” vẫn còn nhìn thấy được trên mặt tiền tầng trên.
Nhà in Nguyễn Văn Của in các ấn phẩm của báo L’écho Annamite: Organe de défense des intérêts franco-annamites, l’Eveil économique de l’drochine, Revue Judiciaire Franco-Annamite và một loạt các ấn phẩm của chính quyền Sài Gòn và các tỉnh Nam Kỳ. Bên cạnh đó, nhiều loại sách chữ Quốc ngữ đã được in tại nhà in này, phổ thông nhất là các truyện Tàu, tuồng hát bội như Tam quốc diễn nghĩa, Phi Long, Ngũ hổ bình tây, Long đồ công án, Mộng trung duyên, Nhạc Phi, Tiểu Đinh San, Chiêu quân cống Hồ, tuồng San hậu, tuồng Nhứt điện nhi điện, tuồng Phong Thần… và các truyện dân gian như Trần Minh khổ chuối, Thạch Sanh Lý Thông, Thiên Nương, Nhị thập tứ hiếu, Truyện đời xưa…
Ngoài ra, cơ sở này còn in các tác phẩm quốc ngữ của nhà văn Hồ Biểu Chánh và Lê Hoàng Mưu. Các quyển sách nghiên cứu bằng tiếng Pháp có giá trị cũng được in tại đây, như quyển “Notice historique, administrative et politique sur la ville de Saigon” (1917) - Về lịch sử thành phố Saigon, và nguồn gốc các tên đường dưới sự hướng dẫn của thư ký tòa thị sảnh thành phố; “Recueil de Morale Annamite par Yên Sa Diệp Văn Cương” (1917); “Monographie de la province de Bac Lieu, par Louis Girerd” (1925); “La pagode des clochetons et la pagode Barbé, contribution à l”histoire Saigon-Cholon par P. Midan”.
Bên cạnh công việc kinh doanh in ấn xuất bản, ông Nguyễn Văn Của còn tiếp quản việc in Lục tỉnh Tân văn (thành lập năm 1907), một trong những tờ báo đầu tiên sử dụng chữ Quốc ngữ. Năm 1919, nhiều tờ báo và cơ sở thương mại ở Bắc và Nam kỳ do ông Schneider làm chủ. Do tuổi già sức yếu, ông về Pháp sống những năm cuối đời và bán lại các cơ sở thương mại cho chính phủ. Ông Nguyễn Văn Của đã điều đình mua lại tờ Lục tỉnh Tân văn và tiếp tục in tại ấn quán của mình. Số 727, ra ngày Thứ Sáu 30/1/1920, trên măng-xét của tờ Lục tỉnh Tân Văn chỉ còn tên ông Nguyễn Văn Của là Adm. Gérant (chủ nhiệm).
Vì là chủ nhà in - nhà xuất bản, ông Nguyễn Văn Của quen biết nhiều người trong giới tư sản Sài Gòn đương thời nhờ đó số thu từ quảng cáo của tờ báo ngày càng tăng. Ông lại giao thiệp rộng với giới công chức nên tờ Lục tỉnh Tân văn phát triển rất mạnh, số độc giả tăng lên rất nhiều. Một phần nữa là do một số tờ báo khác ở Nam Kỳ đình bản, sự cạnh tranh thương mại với tờ Lục tỉnh Tân văn ngày càng giảm. Ông Nguyễn Văn Của đã nhìn thấy cơ hội phát triển mạnh hơn cho tờ Lục tỉnh Tân Văn, và với lợi thế được in tại nhà in riêng, ông đã có một quyết định biến tờ Lục tỉnh Tân văn thành nhựt báo. Toà soạn Lục tỉnh Tân văn dời về số 157 Catinat và trở thành nhật báo duy nhất tại Nam Kỳ lúc bấy giờ.
Được coi là một trong những doanh nhân thành đạt và mộ trí thức hàng đầu của Việt Nam thời bấy giờ, ông Nguyễn Văn Của đã nhập quốc tịch Pháp, được bầu làm Ủy viên Hội đồng Thuộc địa và thường xuyên giao du với giới thượng lưu ở Cochinchina. Ông cũng trở thành chủ sở hữu một đồn điền rộng 288 ha ở Long Thành, Biên Hòa, và là thành viên tích cực của Hiệp hội các chủ đồn điền cao su Đông Dương (Association des planteurs de caoutchouc de l'Indochine).
Năm 1925, ông được bầu làm chủ tịch ủy ban gây quỹ cho tượng đài Pétrus Trương Vĩnh Ký và đã quyên góp được 90.000 đồng Đông Dương để chi trả cho việc xây dựng và lắp đặt tượng đài. Bên cạnh đó, ông Nguyễn Văn Của cũng là một thành viên tích cực của Hội Nghiên cứu Đông Dương, và vào năm 1927, Hội đã bổ nhiệm ông làm chủ tịch ủy ban gây quỹ mà họ thành lập để mua những tác phẩm nghệ thuật của Tiến sĩ Victor-Thomas Holbé, sĩ quan Hải quân Pháp, nhân buổi khai trương Musée Blanchard de la Brosse (Bảo tàng Lịch sử TP.HCM ngày nay) vào năm 1929.
Thanh An
