Việt Nam đang tái định hình tư duy phát triển đô thị, chuyển từ quản lý theo địa giới hành chính sang tổ chức không gian dựa trên chức năng và mạng lưới liên kết. Cách tiếp cận mới hướng đến xây dựng hệ thống đô thị đa trung tâm, đa cực, phù hợp với bối cảnh phát triển đang thay đổi nhanh chóng.

Định hướng này được đặt ra trong quá trình rà soát và điều chỉnh quy hoạch hệ thống đô thị và nông thôn giai đoạn 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050. Dù bản quy hoạch đã được phê duyệt vào năm 2024, một số nội dung hiện không còn tương thích với thực tiễn phát triển mới.

Theo đơn vị tư vấn, những biến động về thể chế, tổ chức lãnh thổ và động lực tăng trưởng đang làm thay đổi nền tảng vận hành của hệ thống đô thị. Do đó, việc điều chỉnh không chỉ mang tính kỹ thuật mà còn là bước tái cấu trúc chiến lược, bảo đảm sự đồng bộ với quy hoạch tổng thể quốc gia và các quy hoạch vùng.

Trọng tâm điều chỉnh là chuyển đổi từ mô hình “mỗi địa phương một đô thị” sang phát triển mạng lưới đô thị có tính liên kết cao. Trong đó, các cực tăng trưởng, hành lang kinh tế và vùng động lực sẽ đóng vai trò dẫn dắt. Cách tiếp cận này kỳ vọng khắc phục tình trạng phát triển phân tán, thiếu kết nối - điểm nghẽn kéo dài trong tiến trình đô thị hóa.

Theo phương án đề xuất, đến năm 2030, tỷ lệ đô thị hóa của Việt Nam dự kiến vượt 50%, với cấu trúc đa trung tâm hình thành rõ nét. Đến năm 2050, con số này có thể đạt 70 - 75%, hướng tới các đô thị xanh, thông minh, phát thải thấp và có năng lực cạnh tranh trong khu vực.

Bốn vùng đô thị trọng điểm gồm Hà Nội, TP.HCM, Đà Nẵng - Huế và Cần Thơ được xác định là các “hạt nhân” của hệ thống. Thay vì phát triển riêng lẻ, các đô thị trong từng vùng sẽ được tổ chức thành chuỗi, cụm hoặc hành lang liên kết, tạo nên không gian phát triển liên tục và hiệu quả.

Tuy vậy, quá trình hiện thực hóa mô hình này đặt ra nhiều yêu cầu mới. Các địa phương đề xuất cần làm rõ khái niệm cụm đô thị, chuỗi đô thị, cũng như cơ chế quản lý các khu vực chuyển tiếp giữa đô thị và nông thôn - nơi tốc độ đô thị hóa đang diễn ra nhanh nhưng thiếu khung pháp lý rõ ràng.

Bên cạnh đó, việc tích hợp các yếu tố mới như công nghiệp văn hóa, du lịch hay các mô hình đô thị đặc thù (đô thị sân bay, đô thị sinh thái) cũng trở nên cần thiết, nhằm bảo đảm quy hoạch không chỉ dừng ở phân bổ không gian mà còn phản ánh đầy đủ bản sắc và chức năng phát triển.

Một thách thức đáng kể khác là bảo đảm tính đồng bộ giữa quy hoạch đô thị và hệ thống hạ tầng, đặc biệt là giao thông liên vùng – yếu tố then chốt quyết định mức độ kết nối trong mô hình đa trung tâm.

Việc điều chỉnh quy hoạch lần này được đánh giá là cấp thiết, song quá trình triển khai sẽ cần linh hoạt, vừa thực hiện vừa hoàn thiện để đáp ứng yêu cầu tiến độ. Cách tiếp cận lấy không gian chức năng làm nền tảng được xem là bước chuyển quan trọng, phù hợp với mô hình tổ chức chính quyền địa phương hai cấp đang dần hình thành.

Không chỉ đơn thuần cập nhật một văn bản quy hoạch, động thái này mở ra cơ hội tái tổ chức toàn diện hệ thống đô thị trên phạm vi cả nước. Nếu triển khai hiệu quả, mô hình đa trung tâm sẽ tạo thêm động lực tăng trưởng, giảm áp lực cho các đô thị lớn và nâng cao chất lượng phát triển đô thị trong dài hạn.

Văn Sơn