Trong không gian cổ kính của Bảo tàng Mỹ thuật TPHCM, những tác phẩm trở về từ châu Âu mang theo ký ức của một dòng chảy hội họa hơn trăm năm tuổi. Từ những lớp học ở Trường vẽ Gia Định đến các phòng đấu giá đương đại, hội họa phương Nam đang bước vào một chu kỳ định vị mới, vừa được nhìn nhận lại dưới góc độ học thuật, vừa bắt đầu “thức giấc” trên thị trường.

Dòng chảy trăm năm

Bước qua cánh cửa gỗ trầm mặc của Bảo tàng Mỹ thuật TPHCM, khách thưởng lãm như đi ngược thời gian, chạm vào từng tầng ký ức hội họa đã vượt nửa vòng trái đất để trở về nơi nó vốn thuộc về. Những tác phẩm hội họa “hồi hương” từ châu Âu đang âm thầm nối nhịp. Cội nguồn của dòng chảy hội họa miền Nam bắt đầu từ Trường vẽ Gia Định - ra đời năm 1913. GS-TS Nguyễn Xuân Tiên, Chủ tịch Hội Mỹ thuật TPHCM, nguyên Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Mỹ thuật TPHCM, tiền thân là Trường vẽ Gia Định, phân tích: Với tên gọi ban đầu là Trường Mỹ nghệ thực hành Gia Định (École des Arts Appliqués de Gia Dinh), Trường vẽ Gia Định được định hình như một cơ sở đào tạo mỹ nghệ - mỹ thuật ứng dụng, đề cao tay nghề, kỹ thuật và thực hành vật liệu.

Từ năm 1913 đến 1945, Trường vẽ Gia Định phát triển mạnh với vai trò là trung tâm đào tạo các nghề thủ công cao cấp như sơn mài, khảm xà cừ, chạm khắc gỗ, đúc đồng, khắc đá, kim hoàn và trang trí nội thất. Chương trình học chú trọng thực hành, yêu cầu cao về độ tinh xảo của tay nghề, đồng thời dung hợp hài hòa nghệ thuật truyền thống Việt Nam với ảnh hưởng của Art Nouveau và Art Deco từ châu Âu.

Trong suốt những năm kháng chiến, mỹ thuật cách mạng đã hình thành và phát triển mạnh mẽ để phục vụ sự nghiệp đấu tranh giành độc lập, thống nhất đất nước. Trường Trung học Trang trí Mỹ thuật Gia Định và Trường Quốc gia Cao đẳng Mỹ thuật Sài Gòn trở thành cái nôi đào tạo một thế hệ họa sĩ cách mạng sôi nổi như: Cổ Tấn Long Châu, Hà Văn Đức, Mai Thanh Hưởng…

Ở lĩnh vực mỹ nghệ, nhiều họa sĩ Gia Định đã mở xưởng sản xuất, xây dựng thương hiệu và đạt thành công lớn về thương mại lẫn giải thưởng thiết kế trong và ngoài nước. Tiêu biểu là sơn mài Thành Lễ - từng tạo “cơn sốt” trong thập niên 60 và 70 của thế kỷ trước, đưa mỹ nghệ Việt Nam tiếp cận thị trường quốc tế.

Sức sống của “tinh thần phương Nam”

Những năm gần đây, thông qua các đợt hiến tặng từ kiều bào tại Pháp, các tác phẩm mỹ thuật Đông Dương - Gia Định một lần nữa thực sự trở về. Bộ sưu tập hiện được lưu trữ và trưng bày tại Bảo tàng Mỹ thuật TPHCM, trong đó có nhiều tác phẩm của các họa sĩ từng trưởng thành từ chiếc nôi Trường vẽ Gia Định, trở thành chứng nhân kết nối cho sức sống của dòng mỹ thuật phương Nam.

Dòng chảy hội họa ấy qua trăm năm đã quyện chặt rồi định hình nên phong cách nghệ thuật hội họa của cả một vùng đất: kiên định bản sắc - dũng cảm đổi mới. Tranh Đông Dương vốn đã phát triển đủ thanh khoản để trở thành kênh đầu tư “blue chip”, đặt ra câu hỏi tiếp theo cho thị trường Việt Nam: “Làn sóng giao dịch tiếp theo sẽ là gì?”.

“Tranh Gia Định hội tụ nhiều yếu tố để trở thành một ứng viên nặng ký, bên cạnh các phân khúc như tranh họa sĩ du hành Pháp, mỹ thuật kháng chiến hay mỹ thuật hậu hiện đại. Các nhóm này đều có đủ độ lùi thời gian để giới giám tuyển có thể xác lập giá trị học thuật và thị trường”, Giám tuyển Ace Lê nhận định.

Sự “thức giấc” của tranh Gia Định hôm nay không chỉ là dấu hiệu vận động của thị trường, mà còn là sự trở về đúng vị trí của một di sản nghệ thuật. Khi giá trị dần được định vị, tranh Gia Định hoàn toàn có cơ hội bước ra ánh sáng với tư cách một phân khúc độc lập, có chiều sâu văn hóa và sức hút đầu tư bền vững. Và biết đâu, từ chính dòng chảy này, thị trường mỹ thuật Việt Nam sẽ đón nhận một làn sóng mới, đủ mạnh để tái định hình bản đồ giá trị của hội họa nước nhà trong những năm tới. Mỹ thuật Gia Định không chỉ đang trở lại trên thị trường, mà đang trở lại đúng vị trí của một di sản nuôi dưỡng nên bản sắc hội họa phương Nam.

* GS-TS NGUYỄN XUÂN TIÊN - Chủ tịch Hội Mỹ thuật TPHCM:

Một mệnh đề riêng, không khuôn thước

Điểm riêng biệt của mỹ thuật Gia Định - Sài Gòn nằm ở cảm hứng sáng tạo xuất phát từ đời sống đô thị năng động và sự giao lưu văn hóa mạnh mẽ. Mỹ thuật Gia Định không bị ràng buộc bởi khuôn thức mà hướng tới tự do biểu đạt, yếu tố làm nên sức sống lâu bền của hội họa phương Nam.

* Giám tuyển ACE LÊ - Cố vấn cao cấp tại Nhà đấu giá Sotheby’s:

Một trụ cột học thuật và nghệ thuật phương Nam

Dù trải qua nhiều biến chuyển về cơ cấu lẫn chương trình đào tạo, di sản của Trường vẽ Gia Định vẫn tiếp tục định hình bản sắc học thuật của trường: sự kết hợp giữa kỹ nghệ thủ công tinh xảo, tinh thần trang trí phương Nam, tính ứng dụng hiện đại và tư duy thiết kế phục vụ đời sống. Di sản ấy không chỉ còn trong ký ức lịch sử, mà còn thấm vào phong cách của nhiều thế hệ nghệ sĩ và nhà thiết kế Việt Nam.

HỒNG DƯƠNG