Dự kiến có hiệu lực thi hành từ ngày 1-7 tới, dự thảo Nghị định quy định chi tiết một số điều của Nghị quyết số 28/2026/QH16 về phát triển văn hóa Việt Nam (đang được Bộ Tư pháp thẩm định) dành dung lượng đáng kể để quy định về đô thị di sản văn hóa.
Để được thí điểm xây dựng mô hình đô thị di sản văn hóa, một địa phương cần đáp ứng 8 tiêu chí cốt lõi (như hình thành được các quần thể kiến trúc đô thị, nông thôn hoặc các công trình công nghiệp có giá trị tiêu biểu, chứa đựng không gian văn hóa lịch sử đặc trưng cho một hoặc nhiều giai đoạn phát triển; hình thành các nhóm công trình xây dựng liên hoàn, có tính đồng nhất về kiến trúc và cảnh quan, hoặc có giá trị nổi bật về văn hóa, khoa học, lịch sử theo luật định; có cảnh quan thiên nhiên và môi trường sinh thái gắn kết chặt chẽ với không gian văn hóa vật thể và phi vật thể, tạo nên giá trị cho các danh lam thắng cảnh và di tích; có kinh nghiệm trong công tác quản lý, bảo tồn di sản bền vững…).
Địa phương thực hiện thí điểm sẽ được hưởng các cơ chế đặc thù về chỉ tiêu sử dụng đất, ưu đãi đơn giá thuê đất và được giữ lại nguồn thu từ dịch vụ di sản để tái đầu tư. Cụ thể, HĐND cấp tỉnh được quyền quyết định các chỉ tiêu sử dụng đất nằm ngoài các chỉ tiêu đã được phân bổ theo quy hoạch sử dụng đất quốc gia (thuộc thẩm quyền quản lý của địa phương) dành riêng cho các dự án đầu tư trong lĩnh vực di sản và công nghiệp văn hóa. Các chỉ tiêu bổ sung này sẽ được cập nhật vào quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất của thời kỳ tiếp theo, tạo sự linh hoạt trong việc bố trí quỹ đất cho các công trình văn hóa. HĐND cấp tỉnh quyết định mức ưu đãi đơn giá thuê đất theo từng không gian đặc thù, với mức giảm tối đa không quá 50% so với quy định hiện hành đối với các dự án đầu tư du lịch, dịch vụ, các dự án đầu tư công - quản trị tư hoặc PPP trong khu vực di tích, danh lam thắng cảnh.
Địa phương cũng có thẩm quyền tự quyết định mức giá thuê mặt bằng để khai thác dịch vụ tại các di tích thuộc phạm vi quản lý, làm căn cứ để tổ chức đấu thầu, đấu giá. Ngân sách địa phương thí điểm đô thị di sản được hưởng toàn bộ (100%) các khoản thu từ tiền sử dụng đất, tiền cho thuê đất và thuê mặt bằng khai thác dịch vụ tại di tích để tái đầu tư hạ tầng đô thị và bảo quản, tu bổ di tích.
Về phí dịch vụ di sản, địa phương được giữ lại 50% số tiền thu được từ khai thác dịch vụ di sản văn hóa (sau khi trừ chi phí trực tiếp) để bổ sung nguồn chi thường xuyên và tái đầu tư cho các hoạt động di sản. Khi bán tài sản công gắn liền trên đất do các cơ quan trung ương quản lý tại địa bàn (trừ lĩnh vực quốc phòng, an ninh), địa phương được hưởng 50% khoản thu tiền sử dụng đất để đầu tư phát triển hạ tầng kinh tế - xã hội.
Đáng lưu ý, các khoản thu đặc thù nêu trên không dùng để xác định số bổ sung cân đối từ ngân sách trung ương cho ngân sách địa phương, đảm bảo địa phương được hưởng trọn vẹn lợi ích từ các chính sách ưu đãi này.
Tuy nhiên, theo hồ sơ dự án (đang được Bộ Tư pháp thẩm định), do đây là những chính sách có tác động lớn đến quản lý đô thị và bảo tồn di sản, hiện vẫn còn những ý kiến khác nhau tập trung vào việc làm rõ địa vị pháp lý của mô hình này để phân biệt với "đô thị có di sản". Dự thảo nghị định cần gắn chặt với quy hoạch đô thị và nông thôn hiện hành. Các ý kiến cũng đề nghị bổ sung tiêu chí về sinh kế cộng đồng và sự tham gia của người dân để đảm bảo tính bền vững.
ANH PHƯƠNG
