Công nghệ số và trí tuệ nhân tạo (AI) mang đến nhiều công cụ hỗ trợ sáng tạo nghệ thuật. Nhưng khi công nghệ can thiệp sâu vào lao động sáng tạo, nghệ sĩ đứng trước thách thức thực sự từ chính mình: giữ gìn cảm xúc thật, bản sắc cá nhân và sự nghiêm túc với nghề.
Hát nhép, đàn nhép - cần sự phân định rõ ràng
Theo PGS-TS - nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân, Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam, sân khấu là nơi nghệ sĩ và công chúng gặp nhau bằng cảm xúc chân thật. Thế nhưng ở không ít chương trình, sân khấu đã trở thành nơi trình diễn của “công nghệ đối phó”, làm tổn thương lòng tự trọng nghề nghiệp và niềm tin của khán giả. Thực trạng này tồn tại nhiều năm nhưng chưa được giải quyết triệt để. Vấn nạn “hát nhép”, “đàn nhép” hay lạm dụng kỹ thuật phòng thu để che lấp sự yếu kém về năng lực đã trở thành căn bệnh trầm kha, gây bức xúc trong dư luận xã hội.
NSND Vương Duy Biên, nguyên Thứ trưởng Bộ VH-TT-DL, cảnh báo, nếu không có những biện pháp đủ mạnh, tình trạng “hát nhép” sẽ ngày càng phổ biến. Điều đáng nói là hiện tượng này không chỉ xuất hiện trong giới nghệ sĩ chuyên nghiệp mà còn lan sang các chương trình văn nghệ quần chúng, thậm chí cả những sân khấu dành cho thiếu nhi. Nhạc sĩ Giáng Son cũng bày tỏ sự bức xúc khi nhiều chương trình truyền hình trực tiếp quy tụ những nghệ sĩ tên tuổi nhưng vẫn sử dụng bản thu sẵn. Theo tác giả của ca khúc Giấc mơ trưa, khán giả hoàn toàn có thể nhận ra đâu là cảm xúc thật, đâu là trình diễn giả tạo. Các nghệ sĩ và đơn vị tổ chức cần ý thức rằng, đánh mất tính chân thực cũng đồng nghĩa làm suy giảm sức lay động của nghệ thuật.
Lý giải sự phổ biến của vấn nạn “hát nhép”, nhà nghiên cứu âm nhạc Nguyễn Quang Long cho rằng, áp lực tạo ra những chương trình quy mô lớn, kết hợp âm nhạc với công nghệ, ánh sáng và vũ đạo, buộc nhiều đơn vị tổ chức tìm đến các giải pháp kỹ thuật để bảo đảm chất lượng chương trình. Do đó, cũng cần có cái nhìn khách quan, thông cảm hơn. Dù vậy, ông cũng nhấn mạnh, hỗ trợ kỹ thuật không thể trở thành cái cớ cho sự giả tạo, và ranh giới giữa hai điều này cần được xác lập rõ ràng.
Trí tuệ nhân tạo - công cụ và thách thức
Nếu hát nhép là câu chuyện đã kéo dài nhiều năm thì trí tuệ nhân tạo (AI) đang tạo ra thách thức mới đối với giới sáng tạo. Theo nhà phê bình âm nhạc Nguyễn Quang Long, AI không còn đơn thuần là một công cụ kỹ thuật mà đang tham gia ngày càng sâu vào toàn bộ quy trình sáng tạo âm nhạc, từ sáng tác, phối khí đến sản xuất.
Tuy nhiên, theo nhạc sĩ Giáng Son, AI không thể thay thế cảm xúc, trải nghiệm sống và dấu ấn cá nhân của nghệ sĩ. “Trong các quá trình chấm thi và thẩm định tác phẩm, tôi đã gặp không ít trường hợp sử dụng AI để tạo lời bài hát. Không phủ nhận AI hỗ trợ rất nhiều cho kỹ thuật, gợi mở ý tưởng, nhưng nó không thể thay thế cảm xúc nghệ thuật của người nghệ sĩ. Lạm dụng AI sẽ làm tác phẩm thiếu đi tính người”, nhạc sĩ Giáng Son chia sẻ.
Đồng quan điểm trên, nhạc sĩ Cát Vận cho rằng, AI là một thành tựu khoa học mà giới nghệ thuật không thể đứng ngoài. Nếu hiểu đúng và làm chủ được công cụ, nghệ sĩ có thể biến AI thành một sức mạnh mới trong sáng tạo. “Điều đáng lo ngại không nằm ở bản thân công nghệ mà ở sự lệ thuộc vào công nghệ. Quá lạm dụng AI sẽ khiến nghệ sĩ mất đi năng lực sáng tạo, các tác phẩm hao hao nhau, không có đột phá. Nếu cứ tiếp diễn, môi trường sáng tạo sẽ trở nên đơn điệu, vô hồn”, nhạc sĩ Cát Vận cho biết.
Hầu hết nghệ sĩ đều cho rằng, đã đến lúc đưa sân khấu trở về với những giá trị cốt lõi của nghệ thuật, nơi cảm xúc chân thật và lao động sáng tạo được đặt lên hàng đầu. Để làm được điều đó, bên cạnh ý thức nghề nghiệp, cần sớm hoàn thiện hành lang pháp lý, bổ sung quy định, tăng cường chế tài xử lý vi phạm và xây dựng các chuẩn mực về đạo đức nghề nghiệp, bản quyền, ứng dụng AI. Bên cạnh đó, việc bồi dưỡng nhân cách, trách nhiệm xã hội cho người làm nghệ thuật cần xem là nền tảng để gìn giữ tính trung thực, sáng tạo và nhân văn.
VĨNH XUÂN
