(ĐTTCO) - Xuân ở Việt Nam luôn bắt đầu từ những điều rất nhỏ. Mùi bánh chưng đang sôi. Tiếng chổi quét sân. Câu hỏi quen thuộc của người lớn: “Học hành năm nay sao rồi con?”.
Trong nhiều gia đình Việt, hiện AI đang bước vào tuổi thơ một cách âm thầm. Không cần thông báo. Không cần lễ ra mắt. Nó đến qua chiếc điện thoại, chiếc máy tính bảng, phần mềm học thêm, ứng dụng kể chuyện trước giờ ngủ.
Cha mẹ bận rộn, ông bà không rành công nghệ, AI trở thành người “trông trẻ hộ” rất lịch sự. Không than phiền. Không quát mắng. Không đòi hỏi.
Ở góc nhìn đầu tiên, đó là một phước lành. Trẻ em Việt Nam vốn học nhiều, học sớm, học căng. AI hứa hẹn cá nhân hóa việc học, giúp trẻ yếu theo kịp, giúp trẻ khá không bị chán. Ở những vùng thiếu giáo viên, thiếu tài liệu, AI mở ra một cánh cửa thật sự. Không ai phủ nhận điều đó.
Nhưng Xuân là mùa để nhìn kỹ hơn vào những điều tưởng như hiển nhiên.
Trong nhiều gia đình, chiếc máy tính bảng đang dần thay thế câu chuyện buổi tối. AI kể chuyện hay hơn ba mẹ. Không quên chi tiết. Không lặp lại đoạn nhàm. Trẻ thích. Người lớn yên tâm. Nhưng có một thứ bị rút ngắn rất khẽ: không còn thời gian để trẻ học cách lắng nghe một người thật nói chậm, nói vụng, nói sai.
Ở trường học, giáo viên Việt Nam đang đứng trước một ngã rẽ khó. Bài tập về nhà không còn đáng tin như trước. Bài luận có thể rất trôi chảy, nhưng không rõ là của ai. AI giúp học sinh viết tốt hơn, nhưng cũng khiến thầy cô khó nhận ra ai đang học thật, ai chỉ đang “ủy quyền tư duy”.
Và trong áp lực thành tích, AI dễ bị biến thành công cụ làm đẹp điểm số, thay vì công cụ học tập. Học sinh quen với việc có câu trả lời ngay lập tức. Ít quen với cảm giác loay hoay, sai rồi sửa, hỏi rồi bị hỏi ngược lại.
Trong văn hóa Việt, điều này rất đáng suy nghĩ. Bởi chúng ta lớn lên không chỉ nhờ kiến thức, mà nhờ va chạm xã hội. Nhờ bị so sánh. Nhờ bị nhắc nhở. Nhờ những lần “thua bạn” mà không có nút reset. Còn AI không tạo ra những khoảnh khắc ấy. Nó tránh chúng.
Trong nhiều gia đình, đặc biệt ở thành thị, AI đang âm thầm trở thành người bạn “an toàn” cho trẻ. Không cãi. Không chê. Không làm trẻ buồn. Nhưng chính vì thế, trẻ ít có cơ hội tập chịu đựng sự khác biệt. Ít tập tranh luận. Ít tập nhường nhịn.
Gia đình Việt vốn là nơi học những điều không có trong sách giáo khoa: cách nói chuyện với người lớn, cách chịu trách nhiệm, cách xin lỗi, cách chờ đợi. Khi AI chen vào quá sâu, những bài học ấy không mất đi ngay. Chúng chỉ bị đẩy lùi, xa dần, và khó nhận ra hơn.
Xuân là mùa sum họp. Nhưng không hiếm cảnh mỗi người một màn hình, kể cả trẻ con. AI không gây ra điều đó. Nhưng nó làm cho sự tách rời ấy… dễ chịu hơn. Ít ai thấy khó chịu khi đứa trẻ ngoan ngoãn ngồi yên với máy. Ít ai đặt câu hỏi: im lặng ấy là tập trung, hay là cô lập?
Điều đáng nói là, Việt Nam không giống các xã hội phương Tây nơi trẻ em sớm sống độc lập. Trẻ em Việt lớn lên trong mạng lưới gia đình, họ hàng, làng xóm. Đó là lợi thế xã hội rất lớn. Nhưng lợi thế ấy không tự tồn tại. Nó cần được nuôi dưỡng.
Nếu AI được dùng để thay thế người lớn trong những khoảnh khắc then chốt, trò chuyện, tranh luận, chơi cùng, thì chính lợi thế văn hóa ấy sẽ bị bào mòn từ bên trong. Vấn đề không nằm ở chỗ AI tốt hay xấu. Vấn đề nằm ở chỗ ai quyết định vai trò của nó.
Ở Việt Nam, quyết định ấy không nên chỉ đặt lên vai nhà trường, càng không thể phó mặc cho thị trường công nghệ. Gia đình là tuyến phòng thủ đầu tiên. Nhưng gia đình cũng cần được hỗ trợ để hiểu mình đang đối diện điều gì.
Trường học, vì thế không chỉ cần dạy cách dùng AI, mà cần dạy khi nào không dùng AI. Cần nhiều hơn những giờ học trên lớp, nơi học sinh phải nói, phải phản biện, phải làm việc nhóm, phải chịu trách nhiệm trước người khác. Không phải để chống công nghệ, mà để giữ cân bằng.
Xuân 2026, Việt Nam không cần những lời kêu gọi “cấm đoán AI”. Chúng ta cần một thái độ rất Việt: biết dùng, nhưng không lạm dụng; biết mở cửa, nhưng không bỏ trống ngôi nhà.
AI có thể giúp trẻ em Việt Nam học tốt hơn. Nhưng không nên giúp các em lớn lên một mình. Không nên giúp các em tránh né mọi khó chịu. Không nên thay thế những mối quan hệ lộn xộn, nhưng rất người.
Một đứa trẻ biết nói chuyện với AI trôi chảy, nhưng không biết nói chuyện với ông bà, thầy cô, bạn bè, thì đó không phải là tiến bộ. Đó là lệch pha.
Xuân là mùa người ta hay hứa với nhau những điều giản dị: dành thời gian cho gia đình hơn, lắng nghe con cái hơn, bớt bận rộn hơn. Trong kỷ nguyên AI, lời hứa ấy càng có ý nghĩa. Không phải vì công nghệ lấy đi thời gian của ta, mà vì nó cho ta quá nhiều lựa chọn để né tránh nhau.
Có lẽ, món quà Xuân tốt nhất cho trẻ em Việt Nam năm nay không phải là thiết bị mới nhất. Mà là một thói quen mới: sau một giờ học với AI, sẽ có một giờ nói chuyện với người thật. Sau một câu trả lời đúng, sẽ có một câu hỏi khó không có đáp án sẵn.
Giữ lại những khoảnh khắc ấy, là giữ lại tuổi thơ Việt trong thời đại số.
Và nếu Xuân là mùa gieo hạt, thì hạt giống quan trọng nhất không nằm trong thuật toán. Nó nằm trong cách người lớn chọn ở lại bên trẻ em, ngay cả khi máy móc làm mọi thứ nhanh và gọn hơn.
HOÀNG THƠ
