Trong báo cáo vừa công bố, Chương trình Môi trường Liên hợp quốc (UNEP) cảnh báo về thực trạng quản trị tài nguyên cát hiện nay, đồng thời kêu gọi các quốc gia xây dựng quy hoạch dài hạn, cân bằng giữa nhu cầu phát triển hạ tầng và bảo vệ hệ sinh thái tự nhiên.
Giải pháp từ công nghệ...
Theo những phân tích về tội phạm môi trường toàn cầu từ Tổ chức Nesta (Anh) và các cơ quan giám sát tội phạm xuyên quốc gia, tính đến năm 2026, thị trường khai thác cát bất hợp pháp trên toàn cầu mang lại nguồn thu khoảng 200-350 tỷ USD mỗi năm. Quy mô này khiến nạn khai thác cát lậu trở thành loại tội phạm xuyên quốc gia lớn thứ 3 thế giới, chỉ sau tội phạm kinh doanh hàng giả và buôn bán ma túy. Để giải quyết cuộc khủng hoảng này, UNEP khẳng định cần một cách tiếp cận toàn diện, kết hợp giám sát công nghệ theo thời gian thực với hoàn thiện pháp lý và điều tiết thị trường.
Biện pháp đầu tiên là số hóa chuỗi cung ứng bằng công nghệ GPS và mã số hóa, nhằm mở rộng kiểm soát từ điểm khai thác đến toàn bộ quá trình vận chuyển. Ví dụ, tại bang Uttar Pradesh của Ấn Độ, chính quyền yêu cầu các xe tải, sà lan chở khoáng sản lắp thiết bị GPS để theo dõi hành trình theo thời gian thực. Cùng với đó, mỗi khối cát khi rời mỏ được cấp chứng nhận nguồn gốc điện tử (gọi là khai sinh số). Hệ thống quản lý trung tâm sẽ cập nhật lộ trình, thời gian di chuyển và khối lượng hàng hóa. Nếu phương tiện đến công trường mà không có mã hợp lệ hoặc đi sai lộ trình đăng ký, hệ thống sẽ tự động cảnh báo và ngăn chặn. Cách làm này giúp hạn chế tình trạng quay vòng chứng từ, hợp thức hóa cát lậu.
Bên cạnh hệ thống định vị, thiết bị bay không người lái (drone) tầm nhiệt và công nghệ LiDAR cũng được sử dụng để giám sát những địa bàn hiểm trở. Do hoạt động khai thác cát lậu thường diễn ra ban đêm, tại những khúc sông vắng nhằm tránh kiểm tra, drone tự động gắn camera cảm biến nhiệt có thể phát hiện nhiệt lượng từ động cơ tàu hút cát trong bóng tối và truyền hình ảnh trực tiếp về trung tâm chỉ huy. Biện pháp này đang được áp dụng hiệu quả tại bang Maharashtra của Ấn Độ, với bản đồ số hóa 3 chiều địa hình lòng sông được lập chính xác tuyệt đối. Bằng cách đối chiếu dữ liệu độ sâu và hình thái lòng sông giữa các khoảng thời gian khác nhau, cơ quan quản lý tính toán chính xác khối lượng cát thực tế bị hao hụt, đối chiếu với số liệu khai báo của những doanh nghiệp được cấp phép và phát hiện lượng cát khai thác vượt trữ lượng.
... đến thay đổi tư duy quản trị
Thực tế, công nghệ dù có hiện đại đến mấy cũng mới chỉ là điều kiện cần. Để giải quyết dứt điểm nạn khai thác cát lậu, không thể thiếu hệ thống pháp lý nghiêm minh, kết hợp với những giải pháp can thiệp căn cơ từ thị trường nhằm định hình lại thói quen tiêu dùng của ngành xây dựng.
Theo đó, UNEP khuyến nghị các chính phủ thay đổi căn bản tư duy quản trị, coi cát là một tài nguyên chiến lược chứ không thuần túy là vật liệu xây dựng thông thường. Điều này đồng nghĩa với việc mọi quy hoạch khai thác phải dựa trên tầm nhìn dài hạn, đánh giá tác động đối với toàn bộ lưu vực thay vì chỉ đánh giá tác động môi trường cục bộ tại một mỏ cụ thể. Quyền cấp phép khai thác cát cần được chuyển giao từ cấp địa phương lên trung ương hoặc các ủy ban lưu vực sông liên tỉnh, nhằm chấm dứt tình trạng cắt khúc và quản lý cục bộ. Đây là giải pháp cốt lõi để xóa bỏ lợi ích nhóm.
Báo cáo từ cuộc họp của Tổ chức quốc tế về Bảo tồn Thiên nhiên (WWF) tại Lào hồi tháng 2-2026 đã nêu một số hướng đi cụ thể như nghiên cứu những lỗ hổng chính sách, thúc đẩy đối thoại quốc gia và chia sẻ kinh nghiệm quản lý giữa các nước khu vực. Giải pháp bền vững hơn là can thiệp vào thị trường, thúc đẩy chuyển đổi sang vật liệu thay thế và kinh tế tuần hoàn trong ngành xây dựng.
Một hướng đi đáng chú ý là cát nhân tạo M-Sand của Ấn Độ, được sản xuất bằng cách nghiền đá cứng thành những hạt có kích thước tiêu chuẩn, giúp giảm tạp chất bùn đất thường có trong cát sông. Singapore cũng thử nghiệm dự án NEWSand, sử dụng tro đáy từ các lò đốt rác làm vật liệu san lấp cho các dự án như Long Island.
Chiến lược quản trị tài nguyên toàn diện cũng không thể thiếu vai trò của người dân bản địa. Theo tạp chí học thuật trực tuyến BIO Web of Conferences, các chương trình giáo dục truyền thông nên được tổ chức thường xuyên để nâng cao nhận thức cho cộng đồng. Bằng cách thiết lập các đường dây nóng hoặc ứng dụng di động tiện lợi, người dân có thể báo cáo từng sai phạm và tạo nên một mạng lưới kiểm soát chặt chẽ đối với hành vi khai thác cát lậu.
Ở quy mô quốc tế, UNEP đã giới thiệu nền tảng Marine Sand Watch, sử dụng dữ liệu từ Hệ thống nhận dạng tự động (AIS) của tàu thuyền kết hợp trí tuệ nhân tạo để theo dõi số tàu nạo vét trên toàn cầu. Hệ thống có thể phân tích hành vi di chuyển của tàu, qua đó nhận diện hoạt động nạo vét cát dưới lòng biển. Công cụ này hỗ trợ các quốc gia đang phát triển tăng cường quản lý tài nguyên trong điều kiện còn hạn chế về tài chính và kỹ thuật để tự xây dựng hệ thống giám sát nội địa.
THANH HẰNG
