Yêu cầu chuyển từ phân bổ sang kiến tạo nguồn lực đang đặt ra rõ hơn trong điều hành phát triển, tuy nhiên, quá trình triển khai vẫn gặp những vướng mắc về thể chế, cơ chế vận hành và cách thực hiện.

Điểm nghẽn từ cơ chế và năng lực thực thi

Tiến sỹ Phí Vĩnh Tường, Phó Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) cho rằng sau Đại hội Đảng lần thứ XIV, việc triển khai các nhiệm vụ phát triển đã được thực hiện với tinh thần khẩn trương, trong đó trọng tâm là đổi mới mô hình tăng trưởng theo hướng dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, nhằm hướng tới mục tiêu tăng trưởng "hai con số" gắn với các mốc phát triển dài hạn.

Theo Tiến sỹ Phí Vĩnh Tường, khi quy mô nền kinh tế đã mở rộng, việc tiếp tục dựa nhiều vào đầu tư công và nguồn lực đất đai như trước đây không còn phù hợp.

Đây là các nguồn lực hữu hạn, nếu sử dụng không hợp lý không chỉ làm giảm hiệu quả đầu tư, mà còn có thể ảnh hưởng đến động lực của khu vực tư nhân và sức hấp dẫn của môi trường đầu tư.

Việc gia tăng chi ngân sách cho đầu tư công trong khi chưa xác định rõ vai trò dẫn dắt cũng có thể tạo áp lực lên cân đối ngân sách, nhất là nguồn thu nội địa.

Một nguyên nhân đáng chú ý là phương thức quản lý cũ vẫn mang lại cảm giác "an toàn" trong thực thi. Trong nhiều trường hợp, mục tiêu tăng trưởng có thể đạt được nhờ mở rộng đầu tư công, dù chất lượng tăng trưởng chưa cao. Điều này khiến quá trình chuyển sang vai trò "Nhà nước kiến tạo" chưa diễn ra mạnh mẽ như yêu cầu đặt ra.

Ở góc độ thể chế, các chính sách thúc đẩy nghiên cứu phát triển và đổi mới sáng tạo còn thiếu đồng bộ, đặc biệt đối với đội ngũ cán bộ trực tiếp tham gia quản lý lĩnh vực này. Hoạt động đổi mới sáng tạo vốn tiềm ẩn rủi ro, trong khi lợi ích khi thành công lại chủ yếu thuộc về doanh nghiệp và xã hội. Nếu không có cơ chế phù hợp để chia sẻ rủi ro và bảo vệ cán bộ, sẽ khó tạo động lực thúc đẩy các cách làm mới. Cùng với đó, năng lực quản trị của đội ngũ cán bộ, nhất là ở cấp cơ sở, vẫn cần được cải thiện.

Việc chuyển từ mô hình quản lý phát triển sang quản trị phát triển không chỉ là thay đổi về quy trình, mà còn là thay đổi về tư duy và cách tiếp cận. Trong khi đó, cơ chế bảo vệ cán bộ trong quá trình thử nghiệm, đổi mới chưa thực sự rõ ràng, dẫn đến tâm lý e dè trong thực thi.

Từ thực tế này, Tiến sỹ Phí Vĩnh Tường cho rằng bên cạnh việc tiếp tục đầu tư vào các hạ tầng truyền thống, cần quan tâm nhiều hơn đến hạ tầng của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, như các phòng thí nghiệm công phục vụ doanh nghiệp tư nhân. Đây là những cấu phần quan trọng để hình thành nền tảng cho mô hình tăng trưởng mới, dù việc đầu tư có thể đối mặt với rủi ro về hiệu quả khai thác nếu thiếu cơ chế phù hợp.

Điều kiện để tạo động lực tăng trưởng bền vững

Phó Giáo sư, Tiến sỹ Nguyễn Thế Chinh, Phó Chủ tịch Hội Kinh tế Môi trường Việt Nam cho rằng, yêu cầu chuyển vai trò của Nhà nước từ nhà đầu tư trực tiếp sang thiết kế và tạo lập môi trường phát triển là phù hợp với xu thế của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

Nhà nước không thể và cũng không cần làm thay thị trường, mà cần tạo khuôn khổ để thị trường vận hành hiệu quả. Để làm được điều này, trước hết cần nhìn nhận lại cách thức huy động và sử dụng nguồn lực trong nền kinh tế. Khu vực kinh tế tư nhân cần được đặt đúng vị trí là một trong những động lực quan trọng của tăng trưởng. Khi khu vực này được tạo điều kiện phát triển, các nguồn lực trong xã hội sẽ có xu hướng dịch chuyển vào các lĩnh vực sản xuất, kinh doanh hiệu quả hơn.

Theo Phó Giáo sư, Tiến sỹ Nguyễn Thế Chinh, một vấn đề đáng chú ý là nguồn lực trong dân hiện vẫn chưa được khai thác tương xứng. Một phần tài sản vẫn nằm dưới dạng vàng hoặc tiền gửi, thay vì tham gia vào các hoạt động tạo ra giá trị gia tăng.

Điều này phản ánh không chỉ câu chuyện về nguồn vốn, mà còn liên quan đến mức độ tin cậy của môi trường đầu tư. Khi người dân chưa thực sự yên tâm, dòng vốn sẽ khó dịch chuyển.

Phó Giáo sư, Tiến sỹ Nguyễn Thế Chinh cho rằng cần có các giải pháp đồng bộ để tạo điều kiện cho nguồn lực trong dân tham gia vào nền kinh tế. Trước hết là hoàn thiện khung pháp lý nhằm bảo đảm quyền sở hữu tài sản và tạo sự an tâm cho người dân khi đầu tư. Bên cạnh đó, môi trường kinh doanh cần được duy trì ổn định, minh bạch để giảm thiểu rủi ro cho các quyết định đầu tư dài hạn.

Cùng với các chính sách về vốn và thị trường, vai trò của hệ thống giáo dục cũng cần được nhìn nhận rõ hơn. Không chỉ dừng ở đào tạo kiến thức, giáo dục cần góp phần hình thành tư duy khởi nghiệp và tinh thần doanh nghiệp. Khi người lao động có khả năng tự tạo việc làm, thay vì chỉ tìm kiếm việc làm, nguồn lực trong xã hội sẽ được kích hoạt theo hướng chủ động và hiệu quả hơn.

Đối với thị trường tài chính, Phó Giáo sư, Tiến sỹ Nguyễn Thế Chinh cho rằng cần phát triển đồng bộ các kênh dẫn vốn, trong đó thị trường chứng khoán giữ vai trò quan trọng trong cung cấp vốn trung và dài hạn. Đồng thời, cần có cơ chế phù hợp để bảo đảm sự phát triển lành mạnh của các thị trường vốn, tín dụng và trái phiếu, qua đó tạo điều kiện cho các dòng vốn hướng vào các lĩnh vực đổi mới sáng tạo.

Với nguồn vốn vay nước ngoài, việc sử dụng cần gắn với hiệu quả và khả năng hấp thụ của nền kinh tế. Việc lựa chọn dự án phải dựa trên tiêu chí rõ ràng về hiệu quả kinh tế, đồng thời tính toán kỹ các yếu tố về lãi suất và thời hạn vay để bảo đảm khả năng hoàn vốn và tạo ra giá trị lan tỏa.

Theo Phó Giáo sư, Tiến sỹ Nguyễn Thế Chinh, vấn đề hiện nay không chỉ là huy động thêm nguồn lực, mà là tạo được cơ chế để các nguồn lực vận hành thông suốt và gắn kết với nhau. Khi người dân và doanh nghiệp yên tâm đưa nguồn lực vào sản xuất, kinh doanh, các dòng vốn trong nền kinh tế sẽ có điều kiện dịch chuyển theo hướng hiệu quả hơn.

Theo TTXVN