(ĐTTCO) - Trong kỷ nguyên số, dữ liệu đang trở thành nguồn lực quan trọng nhất, và giá trị được tạo ra chủ yếu từ kết nối và đổi mới sáng tạo.

Khuyến khích đổi mới, chấp nhận rủi ro

Kỷ nguyên số không xuất hiện đột ngột, mà hình thành từ những thay đổi âm thầm nhưng sâu sắc trong công nghệ, dữ liệu và cách con người kết nối với nhau. Nó không chờ các quốc gia chuẩn bị xong mới bắt đầu, mà buộc tất cả phải bước vào, dù sẵn sàng hay chưa.

Vì thế, với Việt Nam, vấn đề không còn là có chuyển đổi số hay không, mà chuyển đổi theo tư duy nào, trên nền tảng thể chế nào và nhằm phục vụ mục tiêu phát triển gì.

Trong nhiều năm, tăng trưởng của Việt Nam chủ yếu dựa vào lao động, chi phí thấp và mở rộng sản xuất. Mô hình này đã mang lại nhiều thành quả, nhưng hiện nay đang dần chạm tới giới hạn.

Khi năng suất tăng chậm, dư địa mở rộng quy mô thu hẹp, cạnh tranh toàn cầu chuyển sang dựa vào công nghệ, dữ liệu và đổi mới, thì tăng trưởng nếu không gắn với cải cách sẽ khó duy trì lâu dài.

Kỷ nguyên số đang thay đổi cách tạo ra giá trị trong nền kinh tế. Giá trị không còn chủ yếu đến từ khai thác tài nguyên hay sản xuất nhiều hơn, mà từ khả năng kết nối, sử dụng dữ liệu và tạo ra những mô hình mới.

Do đó, cải cách để kết nối dữ liệu, dùng dữ liệu làm cơ sở cho sáng tạo và ra quyết định, sẽ quyết định khả năng một nền kinh tế có thể phát triển bền vững trong kỷ nguyên số hay không.

Điều quan trọng cần nhận rõ là chuyển đổi số không chỉ đưa thủ tục lên mạng hay triển khai nhiều phần mềm. Về bản chất, đó là thay đổi thể chế và cách quản lý. Một “Nhà nước số” không được đánh giá bằng số lượng hệ thống công nghệ, mà bằng khả năng vận hành minh bạch, dựa trên dữ liệu, dự báo được xu hướng và phản ứng kịp thời trước những thay đổi của xã hội.

Khi dữ liệu còn phân tán, quy định chồng chéo và tư duy quản lý vẫn nặng về kiểm soát, công nghệ khó có thể tạo ra hiệu quả thực sự. Công nghệ không thể thay thế cải cách, và số hóa không thể đi trước tư duy thể chế.

Vì vậy, mở lối vào kỷ nguyên số trước hết là mở lối cho cải cách thể chế. Thể chế cần tạo điều kiện cho thử nghiệm cái mới, chấp nhận rủi ro trong tầm kiểm soát và khuyến khích đổi mới. Trong bối cảnh công nghệ thay đổi nhanh, một thể chế cứng nhắc sẽ sớm trở thành rào cản cho phát triển.

Ngược lại, thể chế linh hoạt, quản lý dựa trên dữ liệu và bằng chứng sẽ trở thành lợi thế cạnh tranh quan trọng của quốc gia. Ở đó, cải cách vượt khỏi các điều chỉnh cục bộ, chuyển sang tái thiết toàn diện cách Nhà nước, thị trường và xã hội vận hành trong không gian số.

Cần sự đồng lòng tham gia của toàn xã hội

Chuyển đổi số không chỉ là việc của Nhà nước. Kỷ nguyên số đòi hỏi sự tham gia của toàn xã hội. Chính quyền cần đổi mới cách quản lý; doanh nghiệp cần đầu tư vào công nghệ, dữ liệu và con người; người dân cần học hỏi, thích ứng và chủ động trong môi trường số. Khi mọi chủ thể cùng tham gia, chuyển đổi số mới đi vào thực chất.

Tinh thần “mở lối” trong kỷ nguyên số vì thế cũng mang ý nghĩa mới. Không chỉ là dám nghĩ, dám làm, mà còn là dám thử nghiệm, chấp nhận sai và sửa sai nhanh. Những quốc gia thành công trong chuyển đổi số không phải là những nơi không mắc sai lầm, mà là những nơi biết học từ sai lầm và biến chúng thành động lực đổi mới.

Việc sắp xếp lại địa giới hành chính, sáp nhập tỉnh, thành phố và xây dựng chính quyền địa phương 2 cấp cần được nhìn nhận như cơ hội để tổ chức lại không gian quản trị cho kỷ nguyên số. Khi dữ liệu được liên thông, quy hoạch được tích hợp và quyết định được hỗ trợ bởi công nghệ, bộ máy quản lý có thể gọn hơn mà vẫn hiệu quả hơn, không gian phát triển cũng được nâng cao về chất lượng.

Tuy nhiên, công nghệ không thể thay thế sự đồng thuận xã hội. Chuyển đổi số nếu thiếu sự đồng thuận có thể làm gia tăng khoảng cách số và làm giảm niềm tin của người dân. Vì vậy, cải cách số cần bảo đảm tính bao trùm, để mọi người đều có cơ hội tiếp cận công nghệ và dịch vụ số.

Ở tầng sâu nhất, mở lối vào kỷ nguyên số chính là mở lối cho con người. Con người vừa là người sáng tạo, vừa là mục tiêu cuối cùng của phát triển. Công nghệ chỉ thực sự có ý nghĩa khi giúp nâng cao chất lượng sống và mở rộng cơ hội cho mỗi cá nhân. Một xã hội số nhân văn cần quản trị dữ liệu minh bạch, bảo vệ quyền riêng tư và đầu tư dài hạn cho giáo dục, kỹ năng số.

Suy cho cùng, kỷ nguyên số không thay đổi mục tiêu cuối cùng của phát triển, nhưng làm tăng tốc và khuếch đại hệ quả của mọi lựa chọn chính sách. Lựa chọn đúng giúp quốc gia bứt phá nhanh và đi xa; lựa chọn sai đẩy nguy cơ tụt hậu sâu và khó đảo ngược.

Trong bối cảnh đó, tăng trưởng chỉ là điểm xuất phát. Mở lối vào kỷ nguyên số đòi hỏi một chương trình cải cách toàn diện, từ thể chế, không gian phát triển đến con người.

Khi Việt Nam lựa chọn mở lối bằng cải cách, đặt con người vào trung tâm của chuyển đổi số và nhìn kỷ nguyên số như cơ hội tái thiết mô hình phát triển, đất nước có đủ nền tảng để bước vào một chặng đường phát triển mới.

Ở đó, công nghệ giúp nền kinh tế vận hành hiệu quả hơn, xã hội trở nên thông minh, công bằng và nhân văn hơn. Đó cũng là con đường để Việt Nam vươn lên một cách tự tin và bền vững trong kỷ nguyên số.

TS. HUỲNH THANH ĐIỀN