Khoảng năm 530 trước Công nguyên, tại vùng Ur của khu vực Lưỡng Hà, nay thuộc Iraq, đã có bảo tàng công cộng đầu tiên trên thế giới. Người quản lý là công chúa kiêm nữ tu sĩ, còn bảo tàng nằm trong quần thể cung điện, trưng bày các hiện vật địa phương kèm thông tin bằng nhiều ngôn ngữ.
Ngày nay, bảo tàng không chỉ là nơi trưng bày tĩnh với các bảng thuyết minh. Công nghệ số, mạng xã hội, thực tế ảo hay các bộ sưu tập số hóa đã giúp công chúng tương tác với hiện vật theo những cách hoàn toàn mới.
Tuy nhiên, sự thay đổi lớn hơn đang diễn ra với sự góp mặt của cả người tham quan và cộng đồng xung quanh. Các bảo tàng ngày càng hướng tới vai trò thúc đẩy sự tham gia, kết nối xã hội và phục vụ nhu cầu cộng đồng rộng lớn hơn.
Theo Đài truyền hình Đức DW, ông Sandro Debono, chuyên gia nghiên cứu và tư vấn về bảo tàng, cho rằng xu hướng này đã được phản ánh trong định nghĩa mới của Hội đồng bảo tàng quốc tế (ICOM) năm 2022. Định nghĩa mới nhấn mạnh tính bao trùm, đa dạng và sự tham gia của cộng đồng như những yếu tố cốt lõi trong hoạt động bảo tàng.
Khu vực Mỹ Latinh là nơi sớm áp dụng các mô hình bảo tàng mang tính cộng đồng, với nhiều sáng kiến từ thập niên 1970 như bảo tàng do người dân điều hành hay bảo tàng cộng đồng. Sau đó, khái niệm “bảo tàng học xã hội” xuất hiện, tập trung vào con người, đặc biệt là các nhóm yếu thế, thay vì chỉ chú trọng hiện vật.
Hiện nay, nhiều nước châu Âu cũng đang thúc đẩy xu hướng tương tự. Theo bà Julia Pagel, Tổng Thư ký Mạng lưới các tổ chức bảo tàng châu Âu (NEMO), các bảo tàng đang chuyển từ bộ sưu tập sang kết nối. Bà cho biết nhà nước chu cấp phần lớn ngân sách bảo tàng ở châu Âu, nên bảo tàng ngày càng gắn với yêu cầu về tính hữu ích xã hội.
Vì vậy, bảo tàng không chỉ là nơi để tham quan, mà trở thành không gian công cộng - nơi người dân có thể gặp gỡ, trao đổi ý tưởng và tham gia các hoạt động xã hội.
Nhiều bảo tàng hiện mở rộng hoạt động vượt ra ngoài phạm vi triển lãm truyền thống. Tại Bảo tàng quốc gia Singapore, người cao tuổi gặp vấn đề về nhận thức và trí nhớ có thể tham gia các lớp nhảy, hội thảo nghệ thuật hay nhóm thảo luận nhằm tăng giao tiếp xã hội.
Trong khi đó, bảo tàng Hammer ở Los Angeles (Mỹ) tổ chức các buổi đọc thơ và tọa đàm với chuyên gia pháp lý về các vấn đề của Tòa án tối cao Mỹ.
Nhiều nơi còn tham gia chương trình “kê đơn bảo tàng”, phối hợp với hệ thống y tế để công nhận việc tham quan bảo tàng như một hình thức hỗ trợ điều trị trầm cảm, cô đơn và các vấn đề tâm lý khác.
Một ví dụ tiêu biểu cho mô hình bảo tàng cộng đồng là Museu de Favela tại Rio de Janeiro (Brazil). Bảo tàng tự mô tả là “bảo tàng sống”, trong đó bộ sưu tập chính là cư dân địa phương. Người dân nghèo tham gia trực tiếp vào mọi hoạt động, từ triển lãm tranh đường phố, kể chuyện truyền miệng đến các lớp thủ công và diễn đàn cộng đồng.
Tại Đức, Bảo tàng nghệ thuật đương đại Bundeskunsthalle ở Bonn thành lập Diễn đàn xã hội từ năm 2023, quy tụ người dân địa phương ở nhiều độ tuổi và trình độ khác nhau để tư vấn cho bảo tàng về cách xây dựng hoạt động dễ tiếp cận và gần gũi hơn với công chúng.
Bảo tàng Stedelijk ở Amsterdam (Hà Lan) cũng duy trì chương trình tuyển chọn 15 thiếu niên địa phương mỗi năm tham gia vận hành bảo tàng trong các lĩnh vực như hướng dẫn tham quan, marketing và xây dựng chương trình hoạt động.
KHÁNH MINH
