Ngay khi ra mắt vào cuối tháng 4, ca khúc "Người Việt mình thương nhau" của nhạc sĩ Châu Đăng Khoa về đề tài đất nước, quê hương có sự kết hợp với 2 giọng ca nữ nổi tiếng, đã tạo nên những bình luận khá gắt từ công chúng. Tất cả bắt nguồn từ một câu hát trong bài: “Lúa chín cao nhưng chẳng hề cúi đầu”.
Phản ứng của công chúng cũng dễ hiểu, tác giả đã phạm phải sai lầm trong kiến thức thực tế lẫn kiến thức văn hóa. Xét về quy luật tự nhiên, cây lúa khi chín thường ngả xuống, bởi hạt lúa chín, chắc mẩy, nặng, báo hiệu đã đến lúc thu hoạch.
Ở phạm trù văn hóa, hình ảnh “lúa cúi đầu” mang nhiều tầng nghĩa, nổi bật nhất là với câu thành ngữ quen thuộc “Sông sâu tĩnh lặng, lúa chín cúi đầu”, thường được hiểu là thể hiện sự khiêm nhường, chín chắn và trưởng thành.
Như vậy với lời hát “Lúa chín cao nhưng chẳng hề cúi đầu”, nhạc sĩ đã đổi ngược yếu tố trên, bắt cây lúa chín phải “ngẩng cao đầu” để đáp ứng ý tưởng thể hiện sự hiên ngang, khí phách.
Nhưng trong một xã hội rất quen thuộc với nghề nông như ở Việt Nam, việc cho ra ca từ gượng ép như vậy rất khó để khán giả chấp nhận tính hợp lý chứ chưa bàn đến nội dung.
Nhiều người còn cho rằng, về nghĩa đen thì chỉ có lúa lép hạt mới “ngẩng cao đầu”, mà lúa lép là thứ bỏ đi. Còn với nghĩa bóng, những mỹ từ mà tác giả gán cho cây lúa lại vốn rất quen thuộc trong văn học, nhưng thường là để dùng cho cây tre!
Tác giả đã kịp thời nhận ra cái sai của mình và chỉnh sửa lời hát. Thế nhưng, câu chuyện này là hồi chuông cảnh báo đến nhiều tác giả, nhất là người trẻ, về tầm quan trọng của sự trang bị cho bản thân kiến thức sâu rộng.
Xu hướng lấy cảm hứng từ văn hóa dân gian đang được chú trọng, tuy nhiên, để chuyển hóa các yếu tố truyền thống thành sáng tạo đương đại, người làm nghệ thuật cần có sự hiểu biết để tránh sáng tạo nhưng lại thành sai lệch đáng tiếc.
Bởi khi người làm nghệ thuật chọn khai thác chất liệu dân gian, hình ảnh biểu tượng được lưu truyền lâu đời, họ không chỉ đang tiếp cận một yếu tố thẩm mỹ, mà là chạm vào một phần ký ức, một hệ giá trị của dân tộc.
Sự phản hồi của khán giả về câu hát “lúa chín” cho thấy công chúng ngày càng quan tâm hơn trong việc tiếp nhận sản phẩm văn hóa, nhất là khi đó là văn hóa truyền thống của dân tộc.
LAN VY
